IMAGE  EVALUATION 
TEST  TARGET  (MT-3) 


«< 


<c5 


1.0 


I.I 


■fi^  IIIIIM 

I  !i  Ilia 

I   l£    12.0 


1.8 


1.25     1.4 

J4 

< 6"     - 

► 

V] 


<^ 


/i 


.^^ 


•» 


/ 


'/ 


^^ 


Photographic 

Sciences 

Corporation 


^ 


•^ 


\ 


i 


4^\^ 


\\ 


'^ 


^9) 


V 


O^ 


T^ 


'%^ 


23  WEST  MAIN  STREET 

WEBSTER,  NY.  14580 

(716)  872-4503 


4r 


CIHM/ICMH 

Microfiche 

Series. 


CIHM/ICMH 
Collection  de 
microfiches. 


Canadian  Institute  for  Historical  Microreproductions  /  Institut  Canadian  de  microreproductions  historiques 


Technical  and  Bibliographic  Notes/Notes  techniques  et  bibliographiques 


The 
tot 


The  Institute  has  attempted  to  obtain  the  best 
original  copy  available  for  filming.  Features  of  this 
copy  which  may  t>e  bibliographically  unique, 
which  may  alter  any  of  the  images  in  the 
reproduction,  or  which  may  significantly  change 
the  usual  method  of  filming,  are  checked  below. 


D 


D 


D 


D 
D 


□ 


D 


Coloured  covers/ 
Couverture  de  couleur 


I      I    Covers  damaged/ 


Couverture  endommagie 


Covers  restored  and/or  laminated/ 
Couverture  restaurie  et/ou  pelliculie 


□    Cover  title  missing/ 
Le  titre  de  couverture  manque 

I      I    Coloured  maps/ 


Cartes  g^ographiques  en  couleur 


Coloured  ink  (i.e.  other  than  blue  or  black)/ 
Encre  de  couleur  (i.e.  autre  que  bleue  ou  noire) 


I      I    Coloured  plates  and/or  illustrations/ 


Planches  et/ou  illustrations  en  couleur 


Bound  with  other  material/ 
Relii  avec  d'autres  documents 


Tight  binding  may  cause  shadows  or  distortion 
along  interior  margin/ 

La  re  liure  serrde  peut  causer  de  Tombre  ou  de  la 
distortion  le  long  de  la  marge  intirieure 

Blank  leaves  added  during  restoration  may 
appear  within  the  text.  Whenever  possible,  these 
have  been  omitted  from  filming/ 
II  se  peut  que  certaines  pages  blanches  ajout^es 
lors  d'une  restauration  apparaissent  dans  le  texte. 
mais.  lorsque  cela  itait  possible,  ces  pages  n'ont 
pas  6t6  filmies. 

Additional  comments:/ 
Commentaires  suppl^mentaires: 


L'lnstitut  a  microfilm*  le  meilleur  exemplaire 
qu'il  lui  a  M  possible  de  se  procurer.  Les  details 
de  cet  exemplaire  qui  sont  peut-Atre  uniques  du 
point  de  vue  bibliographique,  qui  peuvent  modifier 
une  image  reproduite,  ou  qui  peuvent  exiger  une 
modification  dans  la  mithode  normale  de  filmage 
sont  indiquAs  ci-dessous. 


□   Coloured  pages/ 


'ages  de  couleur 


□   Pages  damaged/ 
Pages  endommagies 

I      I    Pages  restored  and/or  laminated/ 


D 


Pages  restauries  et/ou  pellicul6es 

Pages  discoloured,  stained  or  foxei 
Pages  ddcolories,  tachet^es  ou  piqu^es 

Pages  detached/ 
Pages  ddtachdes 

Showthrough/ 
Transparence 

Quality  of  prir 

Qualiti  in6gale  de  I'impression 

Includes  supplementary  materii 
Comprend  du  materiel  supplimentaire 

Only  edition  avaiU  jle/ 
Seule  Edition  disponible 


The 
pos 
oft 
film 


Ori] 
beg 
the 
sioi 
othi 
firw 
slot 
or  i 


r~T1  Pages  discoloured,  stained  or  foxed/ 

I      I  Pages  detached/ 

I    If  Showthrough/ 

r~|  Quality  of  print  varies/ 

r~n  Includes  supplementary  material/ 

I     I  Only  edition  avaiU  jle/ 


The 
sha 
TIN 
whi 

Mai 
diffi 
enti 
beg 
righ 
reqi 
met 


Pages  wholly  or  partially  obscured  by  errata 
slips,  tissues,  etc.,  have  been  refilmisd  to 
ensure  the  best  possible  image/ 
Les  pages  totalement  ou  partiellement 
obscurcies  par  un  feuillet  d'errata,  une  pelure, 
etc.,  ont  M  filmdes  i  nouveau  de  fapon  A 
obtenir  la  meilleure  image  possible. 


This  item  is  filmed  at  the  reduction  ratio  checked  below/ 

Ce  document  est  film*  au  taux  de  rMuction  indiquA  ci-dessous. 

10X  14X  18X  22X 


26X 


30X 


y 

12X 


16X 


20X 


24X 


28X 


32X 


The  copy  filmed  here  hes  been  reproduced  thanks 
to  the  generosity  of: 

BibliothAque  nationaie  du  Quebec 


L'exempiaire  fiimA  fut  reprodult  grflce  A  ia 
ginArositA  de: 

Bibliothdque  nationaie  du  Quebec 


The  images  appearing  here  are  the  best  quality 
possible  considering  the  condition  and  legibility 
of  the  originel  copy  end  in  keeping  with  the 
filming  contract  specifications. 


Original  copies  in  printed  paper  covers  are  filmed 
beginning  with  the  front  cover  and  ending  on 
the  last  page  with  a  printed  or  illustrated  Impres- 
sion, or  the  back  cover  when  appropriate.  All 
other  orlg!:<aS  copies  ere  filmed  beginning  on  the 
first  page  with  e  printed  or  illustrated  impres- 
sion, and  ending  on  the  last  page  with  a  printed 
or  Illustrated  impression. 


The  last  recorded  frame  on  each  microfiche 
shall  contain  the  symbol  —^•(meaning  "CON- 
TINUED"), or  the  symbol  y  (meaning  "END"), 
whichever  applies. 


Les  images  suivantes  ont  6tA  reproduites  avec  le 
plus  grand  soin,  compte  tenu  de  la  condition  at 
de  la  nettet*  de  rexemplaire  filmi,  et  en 
conformity  avec  les  conditions  du  contrat  de 
filmage. 

Les  exemplalres  originaux  dont  ia  couverture  en 
papier  est  imprlmte  sent  film6s  en  commenpant 
par  le  premier  plat  et  en  termlnant  soit  par  la 
dernlAre  page  qui  comporte  une  emprelnte 
d'impression  ou  d'iilustretion,  soit  par  le  second 
plat,  salon  le  cas.  Tous  les  autres  exemplalres 
originaux  sent  filmte  en  commen^ant  par  la 
premiere  page  qui  comporte  une  emprelnte 
d'impression  ou  d'iilustretion  et  en  termlnant  par 
ia  derniAre  page  qui  comporte  une  telle 
emprelnte. 

Un  des  symboles  sulvants  apparaftra  sur  la 
dernlAre  image  de  cheque  microfiche,  selon  le 
cas:  le  symbols  — ►  signifie  "A  SUIVRE",  le 
symbols  V  signifie  "FIN". 


Maps,  plates,  charts,  etc.,  may  be  filmed  at 
different  reduction  ratios.  Those  too  large  to  be 
entirely  included  in  one  exposure  are  filmed 
beginning  in  the  upper  left  hand  corner,  left  to 
right  and  top  to  bottom,  as  many  frames  as 
required.  The  following  diagrams  illustrate  the 
method: 


Les  cartes,  planches,  tableaux,  etc.,  peuvent  Atre 
filmte  A  des  taux  de  reduction  diff6rents. 
Lorsque  le  document  est  trop  grand  pour  Atre 
reprodult  en  un  seul  clichA,  il  est  filmA  A  partir 
de  i'angle  supArieur  gauche,  de  gauche  d  droite, 
et  de  haut  en  bas,  en  prenant  le  nombre 
d'images  nAcessaire.  Les  diagrammes  suivants 
iliustrent  la  mAthode. 


1  2  3 


32X 


1 

2 

3 

4 

5 

6 

R 


?f 


Nov 


^ 


Ex  An?, 


Ai 


,.is>a 


E  L  ATI  O 


Rervm  Gestarum 


IN 


Novo-Francica   Miffione 


i6'7 
6" 


« 


Annis  1613  &  1614. 


ExAnnvis  Litter  is  Societatis  Iesv  impreffis 


L  V  (}  D  V  N  I , 
Apvd  Clavdivm   Cayne, 

TYPOGRAPHVM, 


CI3    IDC    XIIX 


•  •       «  •     • 


•  •  •  ' 


t     «   *  •  < 


•  •     t  '         •  . 


>  •        •        • 


""ii5;"'*'*'*''*'*"'ii<iiMi 


*? 


TA 


Edition  tiruc  a  vingt  cinq  exemplaires.     O'C. 


htm 

II 

V 


li 


;vii 


mil 
:ix 


F 

r- 

is 


•    •  -• . 


■  •  •   • 


<  ,•«"••• 


•  «•♦.• 


•    •    •  • 


111      I  • 


•  •       •  ■ 


t     1     i 


TABVLA    RERVM 


I 


I 


2 

4 

4 
5 

8 


UID  Jit  Nova  Francia 

II  Dec!i?7iate  - 

III  Z)t'  moribus  gentiwi 
'"       Df'    prima    exploratione    Novce 

Francice   -  -  -  - 

V         Dejitu  ,  Jtvviis  et  iticolis 
•VI       JDt'    promontorijs  ,    ^f    qtiinqve 
Francorvm  domicilijs    - 
De  ortu  do?niciiij  SanBi  Salua- 
toris  adojlivm  amnis  Pentegoetij     9 
iVII     Appvlvnt  Jiojiri  ad  Portvm  Re- 
}  galcm   -  -  -  -         16 

III    Tie  labor ilras  nojlrorwi    -  -17 

pX       F>c  rebvs  angvjiis        -  -        25 

Patres  radices  Icgwit  et  pi  fees  ad 
pi)/icnt'vm  doniicilij       ~  ~   3^ 


98793 


IV 


Pag 

XI  Saujfceus  ex  Francia  fohit  ad 

novas  mijjionisfedes  collocandas 
et  SanBi  Saluatoris  domiciiivm 
inchoat  -  -  -        37 

XII  De  impetu  Angloruju  in  mijjionem 

Sancfi  Saluatoris  ct  de  ruina 
Sandhe  Crucis  ct  Rcgii  Portis 
arcium      -  -  -  -  41 

XIII  Patres  in  Virginiatn  et  inde  in 

AngUam  deport  at  i  -  -         53 

XIV  Svmma  rervm  in  Novo-  Francica 

viijjione  gejlarvm  -    .      -   59 


IN  NOVAM  FRANCIAM,  SEV 

Canadiam  MiJJio. 

|OVA  Francia,  Brafiliic  ac 
Peruuio  continens  ad   Boream 
vaftiirima    regio ,    Aquitanico 
GalliiE  littori  ad  occafum  ob- 
uerfa ,  dired:as  ab  Occidente  in  Orient- 
em  ,  6c  contra ,  lineas  cum  nollra  Francia 
communes  habet;  ab  eaque  non  ita  longo 
maris  traiedlu  ocSingentarum ,  aut  is  vbi 
jlatilTimus  eft,  mille  leucarum  dirimitur 
interuallo.      Ex  huiulmodi  oppolitu  & 
vicinitate  noftratis  Fracia? ,  Nouam  Fran- 
[ciam  maiores  earn  appellarunt;  cui  nom- 
[enclationi    &    ilia    altera,    rei    maxime 
:ongruens ,    accelUt    ex    euentu    caula , 
[quod  earn  terrarum   adhuc  incognitam 
loram  primi  mortalium  Franci   noftrates 

depre- 


deprehenderunt ,  crebriTque  nauigationi- 
bus,  centum  eoque  ampliiis  abhinc  annis, 
tVequentarunt.  Canadiir  vero  nomen  , 
quod  vulgo  vniuerram  in  earn  regionem 
contcrtur  ,  eius  niodo  plagiu  Septemtri- 
onalis  proprium  eft ,  quiL*  Canada 
riuminis,  &  nobilis  linus,  cui  a  Sandto 
Laurentio  nomen  eft,  copiolis  aquis 
alluitur.  Enimuero  vniuerfa?  Noujc 
Francict  amplitudo ,  nunc,  ad  Floridic 
conlinia,  multo  licet  quam  nuper  con- 
tradtior ,  vndequadrageliiiio  tamen  gradu, 
verfiis  Auftrum  ,  determinatur  ;  vltraque 
noftratis  Franciit  latitudinem  non  paucis 
leucis  porrigitur:  exinde  autem  ignotis 
adhuc  finibus  in  Aquilonem ,  licut  & 
immefis  trad:ibus  in  Sinicum  mare  ad 
Occidentem  excurrit:  qua  denique  Eu- 
rum  rpe(51:at,  noftro  Aquitanico  Oceano, 
Britannicoque,  ipli  linearum  parallelis 
obiedto ,  deiinitur. 

C  A  E  L  I  eadem  omnino ,  qua3  noftri 
Gallici  temperatio  ,  ex  ea  ratirne  Cli- 
matis  eiuldem,  quam  indicauimus,  inelTe 
illi  regioni  debet,  vti  reuera  ineft.  Soli 
autem  quin  par  quoque  fit   ratio,   nihil 

pro- 1 


prohiberet,  fi  iugis  adeirct  campeftris 
tcrnr  ciiltura :  &  perpetuarum  Fere  lil- 
iKirum  abelfet  denfa  opacitas.  Nam  opima 
Dimiino  vniuerli  terreni  vilcera,  facile 
prodit  ingens  arborum  amplitude),  atque 
proceritas :  fummam  quoque  glebam 
vbertate  multa  pinguem ,  tota  planitie 
camporum ,  hilariter  herbefcens  terras 
viriditas  oflendit. 

Gens  ea  diftindlis  lingua  &  fede 
multis  populis  continetur  ,  nulla  vfquam 
conliliorum  aut  fortunarum  communione 
deuindlis:  nulla  nee  lege,  nee  arte  ;  nullo 
nili  pifcatus ,  &  venatus  vitir  lliblidio 
inftru(5lis :  vix  vlla  Numinis  cogitatione  , 
aut  llilutis  cura  informatis :  ad  omne 
opus  ignauis :  flupidis  ad  artes ,  quLC 
ingenio  aut  memoria  nitantur :  infumma, 
belluinis  paene  hominibusconftatea  natio. 
Populus  cum  longinquo  propinquove 
popul'j  vix  habet  commercium ,  nifi 
quca  bello  inferendo ,  aut  det'endendo 
I'.otetl  interuenire.  Immo,  neque  idem 
populus ,  eadem  loci  regione ,  ac  tuguri- 
orum  vicinitate  iuncftus,  ferme  vnquam 
coire  Iblet ,  nili  vt  de  armis ,  aduerfum 

com- 


I 


communes  hoftes  capita  conferat.  Ex- 
terarum  vero  nationum  Francicam  vnam 
fere  UiDs  ill  portus  admittunt ,  Fibrinis , 
atque  huiulnKKii  pellibus  iuis  diftrahen- 
dis,  necclVariaque  vefte ,  ac  fupelledile 
permutandis. 

H  A  N  ('  noLii  orbis  partem  ex  Francis 
nauarchis  primi  explorarunt  Britones, 
anno  quarto  poll  milleiimum  quingen- 
telimiuii  ;  de  qua  vbi  renunciauerant , 
eius  repetendir  nauigationis  ,  vel  comites  , 
vel  ;rmulatores  habuerunt  deinceps  fre- 
quentiiriine  ,  turn  Normannos  ,  turn 
ca'teros  CJallici  Oceani  accolas.  Vn- 
deuicclimo  port:  anno  ,  loannes  Verazanus 
Florentinus  ,  vicelimo  item  ,  ac  tricelimo 
quarto  lacobus  Quartierus  Gallus ,  Brito  , 
cum  imperio  milli  ab  Francifco  Primo , 
Gallorum  Rege ,  ipluis  aufpiciis  occupa- 
tam  regionem  illam  ,  eius  pofterorumque 
Regum  iurifdidlioni  vindicaruut  ,  cuius 
pollellionem  ,  per  interualla  lliffedliiu  aliir 
atque  ali;u  Francorum  expeditiones,  in 
banc  vfque  diem  Gallorum  Regibus 
allerere  perfeuerarunt.  De  noftris  vero 
milli  quoque   lunt  anno  luperiore  ,  qui 

Henrici 


I  ' 


'  I  \ 


Heiirici  Quarti  audloritate  populos , 
Francico  nomino  amicitia  iS:  Societate 
iuinitos  ,  ac  reliquos  etiam  Canadios , 
Kuangelij  tanto  laiK^liore  t'(L'(k're,  Chrillo 
rcgiiin  regi  deiiincirent.  Quo  de  nego- 
tio  ante  quam  inrtituamus  dicere  ,  pnrter 
ea  qu'.i"  generatim  complcxi  lumiis , 
necelVe  eft  de  loco  ac  gente  iigillatiin 
qua'dam  capita  eiuicleatiiis  explicenius. 

Nova  FVancia  Gallis  adeuntihus 
gemino  littore  patet ;  altero,  quod  an- 
gufta  fronte  Oceano  noftro ,  &  Orient! 
obtenditur :  altero ,  quod  produdliore 
trad:u  ad  Floridiu  vfque  confinia  Auftro 
obiacet.  Iftud  latus  portubus ,  atque 
olHis  riuminum  frequens  eft,  quibus 
commode  penetrari  pollit  in  regionis 
mediterranea ,  &  hac  tere  Galli  terras 
illas  ineunt:  illud  vero ,  Franciiu  noftrir 
obiedhim  littus ,  quoniain  oppolitu  in- 
gentis  infuhu ,  quam  Nouam  Terram 
appellant ,  importuofum  pa^ne  eft ,  ea 
regione  noftrates  non  lubeunt.  Eius 
orbis  vaftiirima  planitiem  ingentillimi 
aluei,  aquiscopioliffimum  Humen  irrigat, 
diredo  limite  ab  vltimo  piune  occaili  ad 

ortum  , 


!t 


1 


I,. 


ortum ,  quoad  angufto  freto  ad  infulam 
Ternr  Noini.' ,  ipliurque  inlulai  oppofitu  , 
eius  oltia  in  Auftrinum  littus  iniie(5lan- 
tur.  Ei  HuLiio  gentile  nomen  eft  Sacque , 
Sandum  Laurentium  Galli  appellarunt ; 
cuius  caput  amplius  quingentis  inde 
leucis  indigen-cD  ab  lacu  in  trecentas 
patente  leucas  repetunt.  In  hunc  am- 
nium  principem  alij  amnes  nobiles  ab 
Aquilone  influunt ,  nempe  Saguenaiiim  , 
Tergeminu^  amnis,  feu  tres  amnes,  fimul 
coeuntes,  Algomequium  ,  &  cjEteri  non 
pauci.  Saguenaij  quingentarum,  Ter- 
gemini  quadringentarum  leucarum  naui- 
gatio  longe  porrigitur  in  Boream.  E 
montibus,  ad  ripam  Auftrinam  Saquei 
amnis,  tranfuerli  feruntur  in  Meridia- 
num  Oceani  littus  alij  quoque  tiuuij 
celebres  ;  vnde  populis ,  atque  illius 
tra(!:l:us  regionibus  pleril'que  gentilia  dud:a 
funt  nomina ;  fed  eoium  nonnullis  fui 
moris  appellationes  Franci  poftea  indi- 
derunt.  Fluuij  autem  llmt  hi  ad  Auftrum 
conueiii,  Sandlus  loannes,  Pentegoetius, 
Quinibequius ,  Choiiacoetius,  Norem- 
bega ,  quern  poftrcnium  amnem  Cham- 

phunius 


7 


plicnius  eumdem  ac  Pentegoetium  efle 
contendit.  Populi  trans  Saqueum  , 
Sancftumve-Laurentium,  verfus  Aquilo- 
nem ,  non  procul  illius  oftiis ,  funt  Can- 
adij',  &  Excomminquij  :  longe  vero  ab 
his,  eadem  Boreali  ripa ,  verfus  occafum  , 
e  regione  FloridiL\  ine?olunt  Algomeguij , 
atque  Ochafteguij.  Cis  San6tum-Lau- 
rentium ,  in  Auftrali  ora  degunt  item 
Canadij ,  ad  ipium  magni  amnis  tiexum, 
ab  Euro  in  Auftrum  declinatis.  Poft 
eos  ad  Occafum  vergut  Souriquij  ,  Acadiie 
regionis  incoltC :  deinde  ad  Pentegoetium , 
feu  Norembegam  tiuuium ,  Pentegoetij  : 
ad  horum  dextram  ,  Occafum  fped:an- 
tium  ,  circa  '^luehecum  arcem  ,  Montag- 
netij  :  poll  Pentegoetios  red:o  tra(^lu 
Eteminquij  ,  ad  amnem  Quinibequium  : 
inde  Ahiiochiquij  ad  iiumen  Cboiia- 
coetium  ,  latiffimis  campis  difFuli :  deni- 
que  inter  Floridam,  &  Sacqueum  mag- 
num amnem  ,  Iroquij  campellribus , 
montolifque  locis  latidime  habitant. 
Reliquos  Noua;  FranciiL'  populos  multos, 
prid'ertim  trans  magnum  Sacqueum  am- 
nem ,  Aquilonares ,   Galli  nollrates  non 

nil! 


t\ 


4 


m 


8 


I 


i 


nifi  ex  auditione  norunt.  Ex  notis 
autem  ,  amicos ,  ac  pxne  Socios  habent 
Souriquios,  Eteminquois,  Montagnetios, 
Almochiquios ,  Algomequios ,  &  Ocha- 
rteguios  :  iftis  capitales  holies  Iroquios  , 
hoftili  quoque  in  fe  animo  experiuntur , 
eo  maxime  nomine,  quod  Iroquiis  Galli 
cum  iplbrum  hoiHbus  bellum  intulerint. 
Horum  quidem  populorum  loli  agricul- 
turam  ,  infcienter  tamen  ,  exercent  Al- 
mochiquij  ,  Iroquij  ,  6c  Ochafteguij  , 
miliumque  Indicum ,  &c  fabam  Brafili- 
cam  ferunt. 

Promontoria  celebria  Franciam 
Nouam  ineuntibus  Meridiano  littore 
occurrunt,  Britonicum  ,  ad  ipfa  oftia 
magni  amnis,  hoc  eft  Sandi  Laurentij  ; 
ab  hoc  deinde  Heuiuum ,  Arietinum , 
Sabuloilim  ,  Bifidum  ,  Sandhis  Ludouicus, 
Album  ,  San(!:hi  Helena.  Eamdem  oram 
a  Promontorio  Britonico  legentibus  obuij 
riunt  portus  ,  Campliuus  ,  Serambrsus  , 
Regius ,  ^^ulcher.  Mediterranea  vero 
per  Sacqueum  amnen,  6c  Canadiie  tines 
lubire  volentibus  ,  prcTteruehenda  funt , 
Britonicum  ,    ad    oiHa    eiutdem    tiuuij  ; 

Sandtus- 


Sandtus- 
titum ,  ( 
Tadouir 
tiuminis 
Porro 
bitu ,  fn 
amplius 
nino  q 
primum 
riore  fu 
Crucis  , 
guftias, 
vbi  nuni 
quinden 
trus  du 
quarto  1 
erexit , 
quois ,  i 
cui  don 
Crux  ir 
quad  pe 
Portum 
folia  6c  a 
Regius, 
ea,  quan 
quinqua 


X  notis 
habent 
^netios, 
Ocha- 
oquios , 
iuntur , 
tis  Galli 
ulerint. 
igricul- 
^nt  Al- 
fteguij  , 
Brafili- 

anciam 
littore 
a  oftia 
urentij  ; 
jtinurn , 
louicus, 
tn  Oram 
usobuij 
ibrajus  , 
^a  vero 
iiE  fines 
a  funt , 
riuuij  ; 
andtus- 


Sand:us-Laurentius  ;  Epilcopiiiin  ,  Cha- 
tcTum ,  &  alia  nonniiUa  proinontoria : 
Tadoulfacus  denique  portus  ad  Saguenaij 
riuminis  oftia  Sacqueuni  ineiintis. 

Porro  in  tani  immenlb  terraruni  atn- 
bitu ,  frequentibus  expeditionibus,  annis 
amplius  centum  ,  Franci  domicilia  om- 
nino  quinque  conltituerunt ,  quorum 
primum  pofuit  lacobus  Quartierus  polte- 
riore  fua  nauigatione ,  non  ad  SanBre 
Crucis  y  qux  nunc  eft,  importuol'as  an- 
guftias,  &  cautes  :  Ted  in  iis  pxnc  veftigiis 
vbi  nunc  eft  Quebecum  ,  Sand:a  Cruce 
quindenis  leucis  citerius.  Alterum  Pe- 
trusduGas,  dominus  de  Monts,  anno 
quarto  Ibpra  millelimum  rexcenteiimum 
erexit ,  in  angufta  inlula,  inter  Etemin- 
quois,  in  Aultrali  propemodum  littore: 
cui  domicilio  ac  infula?  nomen  Saniia 
Crux  indidit.  Idem  eodem  anno,  in 
quafi  peninfula,  onu  Acadic;u,  ad  Regium 
Portum ,  eiufdem  nominis  exiguam  arcem 
foira  (5c  aggere  munitam  exftruxit.  Portus 
Regius,  6c  portui  cognominis  arx,  funt  in 
ea,  quam  P'ranciam  Bdiam  vocant,  centum 
quinquaginta     leucis    a    Camplk'o     pro- 

montorio  , 
B 


'('^ 


I 


lO 


y 


ml 


montoric  ,  leucas  o6to  intra  continentem. 
Ba'ia  fcilicet  Francis,  licut  Hilpanis,  eft 
amplior  terrfc  linus  ad  oram  maris ,  aut 
fluminis  maioris ,  angulato  orbiculatove 
recelfu,  influenti  aqua^  ad  interiora  con- 
tinentis  pnrbens  aditum.  In  extremo 
Francico  Sinu  portus  eft  odlingentorum 
pafTuumoftioperuius,  duas  leucas  longus, 
vnam  latus ,  duum  millium  capax  maior- 
um  nauium ,  cui  ab  nobilitate  Regius 
Portus  nomen  a  Champlitnio  Franco  eft 
inditum.  Tertiam  fedem  quarto  poft 
anno  condidit  dominus  de  Monts  ad 
Quebecium  cornu  ,  in  Auftrali  ripa  Sac- 
quei  amnis,  e  regione  Aureliana?  infuhie, 
in  Montagnetiorum  Iblo ;  quam  arcem 
Champl'cunius,  qui  operi  pricfuit  ,  Que- 
becum  a  foli  nomine  appellauit,  &  eodem 
pitne  loco  Sand:am  Crucem  lacobi 
Quartieri  arcem  olim  conditam  fuifte 
obieruauit.  Quinti  6t  vltimi  Francici 
domicilii  fundamenta  Patres  noftri  iacie- 
bant ,  ad  oftium  amnis  Pentegoetij ,  cum 
ab  irrumpentibus  Anglis  opere  prohibiti , 
atque  in  captiuitatem  contra  fas ,  &  ius 
gentium     abdudi    llint.       lis    ad    hunc 

modum 


TI 


modum  pra3miflis  capitibus ,  qiut  alioqui 
moratura  erant  inftitutarn  rerum  narra- 
tionem ,  ad  fufceptam  a  Patribus  noftris 
Canadicam  expeditionem  ftylum  con- 
feramus. 

Potrincourtius  Regij  Portus  caftellum 
a  domino  de  Monts  libi  dono  datum  ,  eo 
ipfo  tempore ,  quo  condebatur  ,  ab  Hen- 
rico Quarto  petiuerat ,  eo  iure ,  quo 
Optimo ,  (ibi  alTeri ,  vindicarique  ?  ac  eius 
non  modo  vindicias ,  led  nexum  etiam 
impetrauerat.  Secundum  quod  ius  arcis , 
&  imperij  prasterea  certis  finibus  in  Noua 
Francia  Potrincourtio  attributi ,  Rex 
Patri  Cotono  lignificat ,  velle  fe  vti  So- 
ciorum  opera  in  Barbaris  illis  ad  Chriftum 
adiungendis;  proinde  fcriberet  ad  Gene- 
ralem  Societatis  Pnepolitum  fuo  nomine, 
vti  defignarentur  Patres  in  eam  rem , 
quos  primo  quoque  tempore  illuc  mit- 
ten dos  ipfe  Rex  ad  fe  accerferet ,  annuis 
duum  millium  Librarum  vedtigalibusilli 
Millioni  attributis.  Annus  huius  foculi 
oftauus  agebatur  ,  ciim  Rex  ita  de  Ca- 
nadicis  rebus  decerneret ,  cuius  tamen 
cogitationes    grauioribus     negotiis    alio 

le 


m 


Hi:  1 


12 


I;  * 


fe  uocantibus ,  eiiis  quoque  interueniente 
obitu ,  fed  eorum  maxime  negligentia , 
qui  Regio  nomine  Canadicam  prouinciam 
adminirtrabant ,  noftrorum  profedtio  in 
tertium  poll  annum  eft  dilata.  Siue 
autem  calb  quopiam  ,  liue  hominum 
conlilio ,  eam  proferri  trienni  toto  con- 
tigit,  cum  iam  in  procindtu  noftri  eflent; 
obortic  tamen  lubito  ftint  eic  difficultates , 
quibus  planum  fieret ,  Cacoda?moni  efle 
inuifa  noftrorum  in  ea  profedtione  con- 
lilia.  Regina  quingentos  aureos  nummos, 
ex  defundl:i  Regis  decreto  numerauerat : 
Domina  ^le  Vernueil  ^  de  Sourdis ,  de  Guer- 
cheuille ,  alia  Tacrum  anr  inftrumentum  , 
alia  linteam  veftem  copiofam ,  alia  per- 
amplum  viaticum  muniticecontribuerant: 
Pater  Petrus  Biardus,  6c  Pater  Enemun- 
dus  Malleus  eo  deftinati  animis  ingenti- 
bus  fe  comparauerant ,  vela  6c  ventos 
auide  privftolantes.  Status  condid:us  dies 
vela  taciendi  eis  conuenerat  cum  Bien- 
courtio  Potrincourtij  lilio  ,  &:  Thoma 
Robinio,  expeditionis  ducibus ,  ad  od- 
auum  calendas  Nouembris  anni  decimi 
llipra    fexcentelimum ;    fed   cum    eo  die 

adfuilfent , 


13 

adfuilTent,  nauigium  farciebatur,  &  of- 
citanter  quidem  ,  in  continenti ;  tantum 
aberat ,  vt  idoneo  commeatu  6c  nauiga- 
tionis,  &  Canadicu  familiiu  inllrudum 
ellet.  InftaurandiE  naui  Tuas  operas , 
materiamque  locauerant  Caluiniani  duo  , 
&  quia  Biencourtio  ac  Robinio  ad  oper- 
arum  mercedem  deerant  facultates  , 
Caluiniani  mercatores  certam  nautici 
frud:us  partem  padti  libi  erant ,  eoque 
nomine,  pro  dominis  in  ea  naue  gerere 
polTe  fibi  videbantur  lefuitis  igitur  locum 
in  nauigio  non  futurum  palam ,  6c  alleuer- 
anter  edicunt ,  aut  li  futurum  lit ,  ab 
illius  operis  redemtura,  6c  attera  omni 
padione  fe  iamiam  difcedere:  qua  de 
Tententia  nee  iplius  Regime  audoritas, 
■\h  Domino  de  Cicoigne  ,  Dieppenfis  vrbis 
regio  Pra?lide ,  grauiter ,  feuereque  de- 
nunciata ,  Caluini  alfeclas  non  potuit 
dimouere.  Defperata  res  plane  vide- 
batur ,  quod  h;rc  vna  modo  nauis  in 
Nouam  Franciam  anno  illo  adornaretur ; 
&  non  paterentur  duo  illi  Caluiniani  vlla 
fe  ratione  demitigari :  qu;r  nollra  delli- 
tutio  Dominam  Cniercheuilla'am  ,  religio- 

liirnnani  , 


m 


'<  1 


. « 


'iif! 


14 


im 


I* 


fiirimam ,  &  ingentis  animi  feminam , 
acriter  pupugit ;  fed  ea  qua  eft  follertia , 
confeftini  ad  manum  habuit  rationem , 
qua  non  iam  vt  vedtores  nos,  fed  vt 
partiarios ,  exclufis  inhumanis  Hiureticis , 
in  nauem  induceret.  Quattuor  igitur 
millium  Librarum  ftipem  de  principibus 
viris  ac  feminis  ex  Aula ,  paucis  diebus , 
corrogat ,  quantum  erat  opus  ad  nauem 
inftruendam  ;  eaque  collatafumma  ,  Cal- 
uinianos  illos  duos  nautica  focietate 
deiicit ,  limulque  idoneam  fortetn  con- 
ftituit,  vnde  Canadiciu  negotiationis  pnt- 
fe(fti  perpetuam  quotannis  penfionem 
noftra?  Miflioni  penderent.  Sublatis 
itaque ,  illius  feniina?  induftria ,  qux  nos 
morabantur  impedimentis,  ternis  fere 
menlibus  adornandcC  naui  confumtis , 
huius  tandem  fieculi  anno  vndecimo, 
ante  diem  fextum  calendas  Februarias , 
e  littore  Dieppenli,  Deoduce,  foluimus, 
totoque  quadrimeftri  nauigantes  Camp- 
fasum  in  portum  ,  Auftralis  littoris  Nous 
Francia' ,  appulfi  fumus  ;  inde  centum 
viginti  leucarum  vel  maritima ,  vel  ter- 
rertri  via  Portum  Regium  lietantes  iniui- 

mus. 


'5 

mus.  Qu.r  Ibllemnia  llint  Societatis 
hominibus  in  eo  nautico  curfu  pietatis, 
demiffionis  ,  humanitatis  erga  onine 
hominum  genus  ,  hiue  tanto  minus  ab 
noftris  omiira  llint ,  quod  ingentis  mo- 
menti  expeditio  inftituebatur ,  &  prater 
Caluinianos  nonnullos ,  iis  pnufec^tis  vel 
Ibciis  rei  nautica?  vtebamur ,  quos ,  nol- 
tntconllietudinisratione,onininooporte- 
bat  de  Societatis  Inftituto  redtius,  quam 
imbuti  accelferant,  imbui.  Appellenti- 
bus  nobis  ad  illius  orbis  littora  nauigium, 
faitus  eft  obuiam  Champlitnius ,  cum 
Ccttera  virtute,  tum  feptenni  iam  illius 
maris  nauigatione  clarus,  quem  fummo 
noftro  ftupore  fpedlauimus  aduerfum 
glaciatas  aquiu  moles,  ingentibus  ternc 
collibus  magnitudine  pares ,  maximis 
animis ,  ac  lingulari  induftria  &  arte 
decertantem ,  interque  ilia  pericula  for- 
titer  enauigantem.  De  Sand:o-Lauren- 
tio,  amne  Canadienlium  maximo,  fcribit 
idem  Camphunius  in  nauigationum  com- 
mentariis ,  eius  fummas  aquas  tribus  totis 
in  imum  vlnis  conglaciari  lanuario,  6c 
inl'equentibus  menlibus  duobus  ab  oftio 

lurfum 


;  ill 


i6 


I'i  f 


H 


furfum  vcrfiis,  centum  leucaruni  itinere, 
nee  vltra  procedere  rigoreni  aqiui-  ,  cum 
tuinen  nulhi  pars  tluminis,  diredto  alueo 
ab  occaili  in  ortum  manantis ,  lit  Aqui- 
lonibus  altera  propior ,  aut  montibus  ad 
apricationem  tedtior.  Addit  etiam  , 
ineunte  Aprili ,  Ibluta  glaciei  tanta  vi , 
Sandti-Laurenti  laxiliimum  oftium  con- 
gelatis  molibus  pane  obftrui  ,  quas  ait  in 
altum  mare  longius  prouedtas  ,  doudenis 
diebus,  quotannis  fere  liquari. 

Appvlsvs  noftrorum  ad  Francicum 
Sinum ,  Portumque  Regium,  in  ante 
diem  feptimum  calendas  Quintiles,  eum- 
demque  Pentecolles  facrum  feliciffimo 
plane  omine  incidit.  Nihil  Potrincour- 
tio  accidere  poterat  allato  commeatu 
opportunius ,  li  tamen  is  amplus  ellet,  vt 
quem  rei  anguftia;  coegerant ,  Barbaris 
partem  t'amili;L'  alendam  diuidere.  Vt 
ne  autem  infl:ru(5tiores  a  commeatu  veni- 
remus,  fecerat  turn  nauigij ,  fexaginta 
dumtaxat  doliorum  ,  breuitas  ;  turn  plus 
inftrumenti  pilcatorij  ,  quam  cibariorum 
in  nauem  immilliim ;  tum  deniq;  ab 
tricenis  Tenis  capitibus ,  quot  vehebamur , 

grauior 


17 


grauior  in  nauticam  penum  illata  Iblido 
qiiadrimeftri  labes.  Quamohrein  Po- 
trincourtio  fexaginta  hominum  contu- 
bcrnio,  tenuiiriina  re  doniertica ,  iam 
euin  pa'ne  iplis  initiisoppriinente,  mature 
proLiidendum  fuit ,  ne  Portus  Regij 
peiuiaria  cella  in  lequentein  hieinem 
exhauila  relinqueretur.  Cuius  procura- 
tionis,  vt  familiiu  patrem  decuit ,  luiiito 
libi  onere ,  ipfe  in  Galliani  traiedturus , 
de  Porturegienii  multitudine  piune  quad- 
ragelimus  medio  lulio  Ibluit ,  exeunteque 
Auguih)  GalliiL'  littori  appuHus  elt ,  re- 
lido  Biencourtio  tiHo ,  cum  reliqua 
cohorte,  qui  Porturegienii  arci  priL'li- 
deret. 

No  s  T  R  I  s  interea  ,  quod  fuarum 
partium  elFet ,  enixe  latagentibus  ,  cordi 
erat  in  primis  popularis  lingua'  cognitio  , 
quam  Galli  leuiter  modb  delibatam ,  li 
vnum  exciperes  ,  tradere  pnt'ceptis,  vl'iive 
docere  non  poterant;  vt  vna  dumtaxat 
reliqua  elFet  ratio  eius  ab  Itupidis  indi- 
genis,  non  inlHtutione ,  Ted  allidua  con- 
luetudine  tandem  exprimend;u.  His 
itaque  ,     muneribus ,     comitate ,    atque 

omni 
C 


t 


I    i 


!'  J 


<  ■! 


i8 


t,' 


oniiii  officii  geiiere  ( ')nclliaiulis  cum 
iiolbi  nihil  non  tentalVent ,  parum  aut 
nihil  pcrniouerunt.  Kniiiuiero  ,  pnrter- 
quani  quod  niininic  idoneis  ad  dilbipli- 
nani  niagiilris  vtchantur  ,  a  quibus  nihil 
expromcres ,  nili  afflucter  ante  faginato 
aqualiculo  ,  Sc  quos  nionr ,  vcl  non 
diuturna'  ,  impatientiirnnos  ideiiitideni 
abs  te  abalienaret ,  auellcretque  ihidiola 
cuiufque  rei  pcrcontatio :  ipla  quoque 
lingua'  conditio ,  idoneorum  ,  ad  res 
etiani  vulgatillimas  ,  vocabulorum  indi- 
gentilTim;i' ,  noilrorum  incenl'a  lludia 
dellituit ,  6c  aninios  grauiter  afBixit. 
Reruni  fcilicet  ,  qua'  fub  afpedtum  ,  tac- 
tuni ,  &  reliquos  lenfus  cadunt ,  ex  Bar- 
barorum  rel'ponfis  nomenclatio  vtcumque 
dcprehendebatur :  led  earum  qu;v  len- 
fuum  vim  fugiunt,  fumma  eft  apud  earn 
gentem  appellation um  penuria  ,  &  altii 
quoque  rerum  ignoratio.  Pofterioris 
autem  generis  delperata  difciplina ,  cum 
neque  priorem  Barbari  aut  pollent ,  aut 
vellent  tradere ;  vna  reliqua  fpes  erat  in 
adolelcente  Gallo ,  vernacuhf  linguii' 
bene    perito ,     eximia    humanitate ,     6c 

comitate , 


I 


I 


'9 


comitate  ,  quern  etiain  I'ater  Hlardus 
non  vulgari  beneticio  libi  deirieruei.it. 
Is  erat  Pontgrau;riis ,  Poiugrauiri  hliiis, 
egregij  viri  ruperioriluis  an  it  is  cum 
Champlirnio  vices  Domini  de  Moiits  in 
Francia  Noua  gerentis ;  quern  adi)le(- 
centem  ,  decern  6c  o<5to  leucis  Regio 
portu  non  longius  ,  hiemare  parantem  , 
ad  amnem  Sandli  loannis  ,  lumma  ipfius 
voluntate,  nullius  incommodo ,  noliri 
eius  inilitutione  Canadicum  idioma  eru- 
diedi  adire  cuperent.  Verumtamcn 
Biencourtius  eius  profedlionis  conlultus, 
ac  rogatus  etiam  a  noftris ,  vt ,  eius  bona 
venia ,  prolicere  per  Pontgrauaum  in 
peregrino  idiomate  fibi  liceret ,  cuius 
ignoratione,  fuiu  nauigationis  in  Nouam 
Franciam  frudtu  penitus  exciderent : 
quod  ea  communicatio  cum  Pontgrau;ro 
nouarum  rerum  fupicionem  moueret 
Biencourtio,  nihil  impetrarunt.  Tan- 
tii'per  ergo  no  (Iris  has  ditficultates  irquo 
animo  tolerantibus,  dum  qua  fe  aperiret 
via  fuo  inftituto  conuenientior ,  Deus 
niateriam  non  procul  qu;riitam  fubiecit , 
de   grauiter  irgroto    Henrico    Member- 

touio , 


i-f 


A. 


»    >i! 


m 


20 


touio  ,  Sagamo,  bene  merendi ;  &  cor- 
poris,  &  aniini  eius  diligenter  curanda 
lalute.  Saga  m  o  apud  earn  gentem 
cuiul'que  populi  prirfes  appellator  :  Saga- 
mon  vero  agebat  inter  Souriquios ,  in 
Acadia,  Menibertouius ,  ad  Aquilonare 
latus  Porturegienlis  callelli ,  ad  Sancfti 
loannis  tinmen.  Cum  tamen  dyfenteria 
ca^pit  tentari ,  degebat  in  Bam  Mariana , 
vt  vocant ,  hoc  ell ,  in  Mariano  Sinu  , 
PortLim  Regium  inter ,  Meridianumque 
littus  ,  vnde  afportari  fe  iuirerat  in  arcem , 
vt  medicorum  noftrorum  curatione  vte- 
retur.  Angufta  lua  cellula  eum  noftri 
exceperunt ,  diebufque  non  paucis ,  ab- 
fente  iplius  coniuge,  ac  tilia,  diu  no6lu- 
que  ,  in  grauiilimo  lordidi  morbi  fetore, 
pro  airiduil]imis ,  ^c  maxime  follicitis 
minillris  ei  libentiirmic  operam  lliam 
nauauere.  Is  vbi  Confeifione  fuerat 
expiatus,  Sacroque  inundlus  oleo ,  de 
fepultura  Tua  egit  cum  Biencourtio  ,  feque 
humari  velle  ait  in  maiorum  Tuo  fepulcro. 
Biencourtius,  qui  tanti  rem  elfe  noii 
putaret ,  facile  allentiebatur  ;  auditifque 
Patris    Biardi    contra    lliam    lententiam 

ratit)ii- 


21 


rationibus,  occurri  poiTe  incommodis 
ceniebat,  li  fepulcrum  illud  ritu  Chrift- 
iano  luftraretur  ;  qua'  Biencourtij  opinio 
Membertouium  tanto  conrtantiorem  in 
luo  decreto  cum  taceret ,  Pater  Biardus 
neque  id  Te  illis  airenfurum  coniirmauit , 
&  cur  non  afTentiretur  oftendit.  Non 
dubium  erat ,  quin  li  Sagamus  in  conlilio 
perftaret ,  eiufque  adftipulator  fieri  per- 
geret  Biencourtius,  ofFenlionis  atque 
turbarum  inde  quidpiam  oriretur:  led 
huic  malo  Diuina  occurrit  prouidentia ; 
poftridie  fiquidem  Membertouius  lua 
iponte  pollulauit  commune  Chriftian- 
orum  ccemeterium ,  qua  &  in  Tententia 
mortem  obiit ;  vti  Icilicet  hoc  luo  fadto 
hdem  luam  omnibus  Chriftianis  ac  Bar- 
baris  teflatam  relinqueret ,  llifFragiorum- 
que  Eccleliir  fieret  particeps.  Magnus 
omnino  vir  fuit  hie  Sagamus ,  non  llio- 
rum  magis,  quam  noltro'um  iudicio , 
cuius  eximiam  indolem  llipra  vulgare 
Canadiorum  ingenium  longe  ideo  ex- 
tuHlie  viilis  ell  Deus  optimus,vt  hunc 
libi  iiiftas  eius  gentis  primitias  legcret. 
I^xoc^togenis  fere   Nouo-Francis ,   quos 

ah 


i 


?n 


I 


•li 


,^1 


22 


ab  ineunte  lunio  anni  fexcentefimi  deci- 
mi ,  nulla  plane  imbutos  catschefi  ,  te- 
mere  Baptifmo  impertierat  lollitus  nelcio 
quis ,  Uii  muneris  parum  intelligens 
lacerdos ,  vnus  dumtaxat  Membertouius , 
pro  eo  quantum  fuos  omnes  populares 
lagacitate  &  prudentia  longo  interuallo 
anteibat,  Ibllerter  difpexerat ,  quanti 
elfet,  Chriftianum  non  cenferi  quidem , 
led  reipl'a  idoneis  eo  nomine  pnvditum 
moribus  viuere.  Et  certe  reliquis  om- 
nibus de  illo  od:ogenario  belluinum  a 
Baptifmo  viuendi  morem  perpetuo  reti- 
nentibus ,  hie  folus  vt  Chriltiano  dignum 
erat ,  in  miilta  etiam  ignorantia,  priul- 
quam  eo  noftri  aduenilFent,  vitam  cum 
laude  traduxit.  Primus  omnium  de 
Nouo-Francis  lalutaribus  afperfus  aquis , 
earum  vim  potentillimam  ita  Tcilicet 
viiiis  eft  combibiire ,  vt  ei  nihil  longius 
ell'et  qua  vt  eos  nacilceretur  magiftros , 
quorum  diiciplina  Chriftianis  inftitutis 
eo  vfque  inftrueretur,  dum  idoneus  heret, 
qui  fuos  inter  populares  ApoftolicuL^ 
ageret  dodtorem.  Ardentis  huius  dcfi- 
derij    locupletes   teftes  noftri ,  has  voces 

eius 


23 


eius  ex  ore  fiupenumero  exceperunt  : 
Per  Deum  immortalem ,  date  operam 
Patres ,  noftrum  vt  idioma  breui  perdif- 
catis ,  vti  vobis  dodtoribus  vlus ,  ficuti 
vos  eftis ,  ego  quoque  concionator  ,  & 
docendi  magifter  euada,  noftraque  con- 
iun(5la  opera  Nouo-Francoru  gens  vni- 
uerla  ad  Chriftum  traducatur.  Hunc 
virum  ,  vix  quindecim  menlibus ,  ex 
quoin  Chriftianoruin  numerum  venerat, 
lliperilitem  ,  paucis  diebus  noftra  inftitu- 
tione  informatum  ,  multiu  tamen  vere 
Chriftiani  ac  pij  animi  virtutesillurtrem 
tecerant ;  quam  Ibilicet  tarn  vberem 
frugem  lingulares  probiu  indolis  dotes  in 
eo  nuper  ,  patriis  etiam  moribus  viuente  , 
pnrfagierant.  Omnium  prouincialium 
teitimonio  ,  quotquot  multis  ante  lluculis 
Horuerant ,  Sagamos  hie  vnus  animi 
robore  ,  muneris  militaris  Icientia  ,  clien- 
telarum  multitudine  ,  frequentiaque  , 
potentia ,  &  glorioli  nominis  claritudine 
inter  fuos ,  atque  ipfos  hoftes  facile 
luperauit.  Quern  celebritatis  fplendorem 
perpetuum  non  potuit ,  etiam  inter  Bar- 
baros ,  nulla  vllius  rei  dodtrina  imbutOvS , 

confequi , 


'ii, 

\   I 


;  % 


I  i'i 


tii 


l  I 


iu 


24 

confequi ,  nifi  ex  certa  fama ,  adeoque 
etiam  notitia  eximiiv  in  eo  vigentis  itqui- 
tatis ,  atque  temperanti.i^  De  tempe- 
rantia  quidem  eius ,  vt  pritterea  nihil 
afferri  poliit ,  luculentum  fane  fuit ,  fibi 
magnopere  moderantis  hominis,  docu- 
mentuni  ,  perpetua  in  Membertouio 
monogamia,  quo  in  genere  Iblitarium 
verc  pha^nicem  Nouo-Francia  eum  ad- 
huc  agnouit.  Quod  enim  reliqui  omnes 
indigeniu ,  led  Sagami  pnufertim  ,  ex 
vxorum  multitudine  ftirpis  numerofam 
leriem  expetunt  lunimopere ,  atque  fpe- 
rant  ,  I'uiu  vtique  potential  lingulare 
columen  ac  lirniamentum  :  id  vti  more 
gentis  vfurparet ,  adduci  numquam  po- 
tuit  Membertouius,qu6d  altiore  quadam, 
liipra  vulgus  Saganiorum  ,  lapientia  per- 
i'piceret ,  grauiora  inter  dilcordes  vxores , 
(5c  earum  liberos  fnnultatum  ,  fub  eodem 
tetto  ,  detrimenta  exiftere ,  quani  emol- 
unienta  opum ,  (5c  neutiquani  confent- 
ientis  potentia*.  Sollemne  e(l  illi  genti, 
ex  iliperlHtiolo  ritu  ,  quod  genus  omnes 
habent  pnrcipuuni ,  demortuorum  nem- 
inem  llio  vnquam  nomine  appellare  ,  led 

aduenti- 


25 


aduentitium  cuiuis,  ex  re  nata ,  indere, 
quo  cum  perpetuo  inter  commemoran- 
dum  denotent :  quo  ex  more  Henricum 
Membertouium  ab  virtutibus  bellicis 
nuper  clarillimum  ,  congruent!  eius  laud- 
ibus  nomenclatione  ,  Magnum  Impera- 
torem  ,  fuo  idiomate,  nuncuparunt. 

PoTRiNcovRTivs  Biencourtij 
pater,  in  Galliam  menfe  lulio  nauigarat , 
commeatus  lummittendi  gratia ,  cuius 
erant  magniE  anguftiit  in  Porturegienli 
familia  ,  Od:obri  menfe  infequente  , 
cibariorum  tamen  nihil  e  Gallia  milFum 
erat ;  idcirco  Biencourtius  ad  Almochi- 
quios ,  Choiiacoetij  fluminis  accolas , 
Indici  milij  copiis  abundantes ,  nauiga- 
tionem  ,  comite  Patre  Biardo  ,  inftituit, 
Gallicarum  mercium  permutatione  ad 
hibernam  aliquam  annonam  frumenta- 
turus.  Sed  quod  ex  itinere  ad  Sandti 
loannis  tiumen  ,  trans  Francicum  Sinum 
diuerterat ,  vt  ex  adolefcente  Pontgrauiuo , 
reliquilque  Maclouienlibus  quintas  exi- 
geret  Canadicir  negotiationis ,  diutius 
eum  morantibus  lubortis  cum  ea  familia 
difcordiis ,  tempore  frumentationis  pa-ne 

exclufus 
D 


h" 


ii  11 


t     :  I 


I 


26 


cxclufus  eft,  ad  quam  deinde  cum  elt 
rcuciibs  ,  Harbarorum  delulus  traude , 
qui  i'pem  frumentari;L'  permutationis 
fcccrant  ,  vacuus  in  Portum  Regium 
rtMiauigauit.  In  ea  excuriione  feliciter 
ohtigit  Patri  Biardo ,  vt  Pontgraua^o 
conciliaret  Biencourtium  ,  licuti  nuper 
Potrincourtium  eidem  infenfum  placaue- 
rat ,  6c  vt  Merueilhuo  item  Maclouienli, 
de  falute,  ob  nefcio  quas  lufpiciones , 
periclitanti  grauiter,  eadem  pacificationis 
opera ,  vitam  alFereret ;  quo  fuo  fado 
vtrumque  libi  magnopere  deuinxit. 
Noftro  Sacerdoti  demeritos  elfe  beneticiis 
homines  huiufmodi ,  cum  ob  .citteia 
multa,  tum  ob  id  in  primis  opportune 
accidebat ,  quod  eorum  opera  lideli ,  ac 
vtili  elfet  vl'urus  in  dilciplina  Canadic;v 
linguir ,  quam  Pontgrauitus  callebat 
egregie,  fi  dies  aliquot  vna  viuere ,  aut 
certe  freq^entius  congredi  liceret.  Id 
certe ,  vt  Pater  Biardus  no  expeteret , 
quod  expetebat,  ipli  vitro  ambiebant, 
delato  ei  perhumaniter  Ibo  contubernio; 
quibus  in  prirlentia  Pater  egit  gratias, 
habuitque,   rogatis  tamen  ,  vt  libi  banc 

benig- 


27 


benignitatem ,  in  id  tempus  referuarent , 
quo  bene  vli  fas  elfet ;    tunc  enim  baud 
decere  Biencourtium  ,  in  periculola  pr;i'- 
fertim  nauigatione ,  ab  le  deleri.      Bien- 
courtio    deinde    redeunti   ex    irrita    ilia 
Quinibequienli     frumentatione ,     quam 
modo  indicauimus ,  cum   ad  Pentegoe- 
tium  ainnem  ,  Sc  Sandliu  Crucis  infulam 
ventum  elTet ,  fuadere  conatus  eft  ,  immo 
fupplex  fuit  Pater  Biardus ,  vt  fe  inde , 
loco   ex   propinquo  ,    ad    PontgrauLt'uni 
dimitteret ,    Canadici    catechifmi    con- 
texendi  caufa  ,  quod  inter  eos  ante  con- 
uenerat.      Huic  poftulationi,  licet  luquif- 
limiv,  is  cuius  nihil  plane  intererat,  non 
nili  eis  conditionibus  alTenfus   eft,    quiu 
kN:  iniquiirima?,  6c  nequaquam  in  poteftate 
Patris    elient.       Quamobrem     facultale 
deiedus  idiomatis  vernaculi  condifcendi , 
ad  otiolam  pitne  vitam  in  arce  degendani 
adactus  eft  ,  ingenti  lua    moleftia.      No- 
uembri    exeunte ,     iam     ferme    exaufto 
pcnu  ,  nulli  nuncij  afterebantur  e  Gallia  ; 
6c  quod  reUquum  elfe   poterat  ab  vena- 
tioiie  lliblidium ,    niuibus   oblitu    iblum 
intercipiebat ;  vt  ex  parliinonia  petenduin 

elfet 


m 


H: 


ill 


"  1 


'i 

'  'ii 


!t^ 


,  I 
1 


f"  > 


f 


28 


elTet  ved:igal ,  quo  plures  in  dies  annona 
fufficeret.  DemenlUm  igitur  cuiuflibet 
e  tlimilia,  in  quamque  hebdomadam , 
ad  denas  panis  vncias ,  lardi  felibram  , 
pill  aut  t'aba"  ternas  Icutellas  ,  &  prunorum 
vnam  denique  redierat.  Atque  tametli 
familia  vniuerfa  eo  commeatu  ,  quern 
noftrum  e  Gallia  importaueramus ,  vitam 
tolerabat ,  nihil  nobis  liberalius ,  quam 
cuiuis  de  calonibus  eo  tempore  indultum 
eit,  neque  vt  indulgeretur,  optauimus, 
quamquam  nebulo  quidam ,  fcripto  in 
Gallia  edito ,  non  elt  veritus  multa  fecus 
perl'umniam  iiiipudentiam  &  calumniam 
dilfeminare.  Ad  nonum  calendas  Feb- 
ruarias ,  anni  lexcentelimi  duo'decimi, 
tenuerunt  cibariorum  anguftiit,  quern 
ad  diem  in  Portum  Regium  inuedla  eft 
nauis  cum  mediocri  admodum  annona, 
Dominii'  GuercheuilhuiP  fumtibus  emta, 
6c  tranfmilFa.  Mille  aureos  nummos, 
ex  pad:o  Ibcietatis  cum  Robinio  &c  Pa- 
tribus  Canadienlibus  init;r ,  contributes 
hue  pia  matrona  numerauerat  Roberto 
du  Thet ,  tratri  noilro,  coemendis  tranl- 
mittendil'que   Porturegienli  contubernio 

cibariis; 


29 

cibariis;  fed  eorum  quadrlngentis  fratrem 
noftrum  ,  non  fatis  caiitum  depoliti  cuf- 
todeiii  ,  Potriiicourtius  oblata  ivnv  lyn- 
graphiu  cautione,  confertim  emunxit ; 
licque  res  tota  rediit  ad  fexcentos ,  vnde 
annona  nobis  exigua  conriaretur.  Sed 
neque  tot  aureorum  cibaria  in  nauem 
illata  funt ,  nam  Potrincourtij  naualis 
adminifter  partem  coemti  frumenti  auer- 
tit  in  Gallia ,  &  eorum  qiuu  aduedla 
erant,  Porturegienfi  Societati  quantum 
collibuit ,  nee  amplius,  reddidit.  Noller 
Gilbertus  du  Thet ,  cuius  in  oculis  horum 
pleraque  commilfa  erant ,  poftea  quam 
vidit ,  ab  eo  qui  annona^  tranluehenda^ 
prafuerat ,  nullas  acceptorum  rationes 
referri,  alfumto  Patre  Biardo ,  apud 
Biencourtium  egit  modefte ,  vti  ab  eo  , 
qui  mandato  parentis  eius ,  pro  magiftro 
in  naui  gelferat ,  acceptorum  ratio  repof- 
ceretur  :  interelTe  liquidem  nauticorum 
omnium  Ibciorum  ,  vt  conftaret ,  quantu 
a  lingulis  expenfum  acceptuque  elfet. 
Biencourtius  quidem  6c  tum  ,  &  deinde 
lirpius  ell  profelibs ,  nihil  moderatius , 
nihil  ii'quius  poilulari  a  quoquam  potuilfe : 

nihilo 


M: 


('II 

hi! 


3° 

nihilo  tanien  minus,  quali  a  noftro  atro- 
citer  in limularetur  Simon  Imbertus,  cuius 
fides  in  eo  negotio  deliderabatur ;  ita 
illius  poftulata  ilH  de  pinxit ,  vt  euni 
nobis  infenfillimum  faceret.  Imbertus 
ergo  vt  Biencourtium  libi  conciliatum  a 
nobis  abalienaret ,  feque  referendiu  ra- 
tionis  neceilitate  ablblueret ,  maligne 
interpretatus  confiliuni  Domina^  Guer- 
cheuilla^u  ,  quii?  pacifcenda*  focietatis  cum 
Robinio  anfam  captauerat ,  vt  Milfionis 
noftriu  rebus  tanto  certius  caueret ;  frau- 
dulenter  cauillatus  eft  ,  per  caulam  eiub 
focietatis  intendi  machinil ,  qua  Bien- 
courtiorum  nome  Porturegienli  arce, 
atque  vniuerfa  Nona  Francia  detrudere- 
tur.  Ex  hac  calumnia  ilhu  Biencourtij 
limultates  exftiterunt ,  quibus  £>6tum  ell , 
vt  noftrorum  opera  Nouo-francis  popu- 
lis ,  quin  &  iplis  quoque  Gallis  nihilo 
fere  quam  ifti  miniis  egentibus  inlHtu- 
tione ,  deinceps  elfet  inutilis.  Calum- 
niatoris  mendacia  facile  fuit  noftris 
diluere,  &c  femel,  iterum  ,  ac  tertio  tarn 
aperte  ac  valide  apud  Biencourtium, 
audiente    vniuerfo    contubernio ,    dilue- 

ruiit; 


3' 


runt ;  vt  poftrema  refuratione  ad  infantiam 
adadlus  Imbertus  eo  deueniret ,  vt  excu- 
Taiidiu  noxLt  gratia  profiteri  non  vereretur, 
libi    largiter    temulento    illas    aduerfum 
nos  calumnias  excidilfe.      Biencoiirtium 
acriter  pupugerat  nuncius,   quo  atfcre- 
batur ,  etiam  confcio  parente  llio  Potrin- 
courtio  ,    vniuerllu    Noua;    FranciiL"     ius 
imperiumque  a  maximo  amne  Sacquco 
ad    Floridam  ,     Portu     Regio     demto , 
Guercheiiilkece     Regio     diplomate     elTe 
cocellum  eidemq ;  a  Domino  de  Monts , 
qiiidquid  Henrici  (^arti  beneficio  nuper 
in  eadem  ora  poiredillet ,  id  omne  tabulis 
publice    conlignatis    elfe    tranfcriptum. 
Atqiie  ,  vt  non  putaret ,  hiuc  nobis  audto- 
ribus  gefta   elle  ,    perinde    tamen  pollea 
in    nos    affectus   fuit  ,  qiiaii    credidillet. 
Guercheuillii'iu  quidem  mens,  tuit  huius 
principatus  fui  reuerentia  ,   velut  potenti 
freno    iniedlo  ,    Biencourtiorum    vtrum- 
que ,  patrem  &  tilium  ,  tidei  haftenus  in 
nos   parum    fincenu,     animique     minus 
grati ,    Tuo    in    officio    continere ;    nihil 
autem  de  Porturcgienli  iure  iplis  detra- 
here.     Sed  fui  nimio  plus  amantes  hom- 
ines 


111 

ii 


i : 


32 

ines  alienam  in  re  propria  cautionem  , 
fuam  iniuriam  interpretabantur :  quod 
tamen  res  iis  elfet  anguila  domi ,  nee 
viderent  vnde  commodius  cella  Porture- 
gienfis  indrui  polFet ,  quam  a  Guercheu- 
ilhua  in  gratiam  noitrorum  Patrum  ,  ne 
hac  annona  exciderent ,  Tuum  dolorem 
taciti  concoquebant.  Noftrorum  facil- 
lima  fuit  apud  Biencourtium  purgatio , 
quam  cum  accepiiret  in  pnufentia,  re- 
conciliatis  animis  Patres  ad  inftitutum 
Canadienlis  idiomatis  condilbendi  mag- 
nis  animis  reuerli  I'unt ,  partitis  inter  Te 
prouinciis ,  vt  Pater  Mallitus  ad  Ludoui- 
cum  Membertouium,  Henrici  vita  fundli 
filium  ,  eius  rei  caufa  demigraret ;  Pater 
Biardus  magiltrum  eius  linguie  domi 
Barbarum  fibi  adhiberet.  Patri  Mair;uo 
ad  San(fli  loannis  flumen  apud  hofpitem, 
cum  adolefcente  Gallo  focio  degenti,  ex 
diuturna  inedia ,  &c  Nomadicit  vitiu 
continentibus  vexationibus,  accidit  grauis 
irgrotatio ,  qua  tantum  non  confeftus  ad 
vltima  delaberetur,  inter  quem  inorbum 
Membertouio  cum  hofpite  Patre  accidit 
ridicula     plane ,     ac    Canadico    ingenio 

digna 


?lp 


33 

iligna  Icrniocinatio.  Xd  dccumbeiitcin 
Icilicct  Patrein  is  adiit ,  vt  qiiidcni  cius 
vultLivS  priL'ferebat  ,  P^tris  accrbo  calli 
valdc  Ibllicitus  ac  iiKrrt  iis  ,  qucin  in  ha'c 
verba  compcUauit.  ALidi  inc  ,  Pater  , 
inorcris  omnino ,  vt  ego  quidem  auguror  : 
llribe  igitur  ad  Biencourtiuin  ,  itenicjue 
lid  tuum  fratrem  ,  te  a  nobis  nequaquam 
tiiicidatuni  occubuille ,  led  iiiorbo  con- 
funitum  ,  ne  qua  in  nobis  tui  obitus  noxa 
rciideat.  Cui  contra  retidit  Pater  Mal- 
lii'Lis :  Non  committani  ,  vt  quod  mones , 
imprudenter  ad  meos  Tcribani :  ne  tu  ex 
mea  iniprudentia  tadtus  audacior ,  Tecu- 
riorque  violentas  nianus  afferas ,  nibilo 
tanien  minus  innocentia*  testes  meas 
litteras  apud  te  habeas ,  quit-  te  noxa 
eximant.  Inexfpedtato  ,  6c  arguto  re- 
fponfo  perculllis  Barbarus ,  quali  ex  alto 
lopore  mox  ad  I'e  rediit ,  atque  renidenti 
ore ,  ait :  lelbm  igitur  tuis  precibus  tibi 
propitium  facito ,  vt  te  periculo  mortis 
eruat ,  ne  quis  in  nos  tui  occalus  culpam 
conferat.  Illud  iplum  euro,  inquit , 
Pater ,  define  elfe  Ibllicitus ,  nee  enim 
me  hie  morbus  exhauriet.     In  Porture- 

gienli 
E 


Hi 


I 

i! 

l! 


''•.^staiffijH&^fflBe^gf;  i^ 


34 


gicnfi  quiete  Pater  Biardus  interea  doc- 
tore  Barbaro  vtebatur  ad  condilcendam 
barbariem ,  qua>  fe  idoneum  Euangelij 
pnrcon.  m  in  rudi  aomodum  gente  pra>- 
ftaret :  cui  dod:ori  quamdiu  habiiit  vnde 
menlam  inllerneret ,  eius  iacili ,  vtilique 
opera  prolecit ,  fed  difceiidi  docendique 
curfum  poft  aliquot  hebdomadas  inhibuit 
peniis  inopia.  Cuius  angufliis  quoq; 
prohibiti  funt  noftri ,  ne  quattuor  Bar- 
baros ,  quos  Pater  Biardus  &  Biencour- 
tius  in  maritimo  diHrimine  ,  iplis  Bar- 
baris  ratum  votum  habetibus ,  futures 
Chriltianos  vouerant ,  li  e  pra-fenti  nau- 
fragio  incolumes  euaderent.  Erepti 
periculo  cum  ad  Regiuni  Portum  appu- 
lilfent  nauem  ,  non  fuit  in  cella  vnde 
alerentur  Barbari ,  quoad  idonea  Cate- 
cheli  client  imbuti  ,  qua  deftitutione 
affe(^l:is  nobis  rei  bene  gerenda  occafio 
periit  ,  nee  pollea  rediit. 

I N  Nouembrem  eius  fitculi  annus 
duodecimus  iam  procelferat,  cum  exigua 
cibaria  fuperiore  Februario  allata ,  aut 
abfumta  penitus  ,  aut  tenuillimis  arda 
reliquiis     Biencourtium     valde     anxiuni 

habe- 


35 

habebant  :  fed  eo  maxime ,  quod  ex 
Galliis  nauis  nulla  veniebat.  Notlris , 
pofteriore  Februarij  menfis  commeatu , 
llunmiira  fuerant  priuatim  quaterna  puri 
tritici  dolia  ,  vnuinque  hordei ,  qUc?  in 
futurum  libi  lepollierant ;  quam  anno- 
nani ,  accifis  communibus  contubernij 
rebus ,  conferendam  in  medium  rati , 
Biencourtio  earn  permiferunt ,  vt  in 
quotidianos  familiie  totius  vfus  diuideret , 
ipiblque  in  diurno  demenfo  cum  CLeteris 
domefticis  icquaret.  Eo  fublidio  ad 
tempus  ilibleuat'cU  funt  publica^  neceffita- 
tcs ,  fed  in  tota  hiberna  multitudine , 
tametli  non  numerofu,  tenuius  id  fuit 
veiligal ,  quam  pro  foli  conditione , 
iudlam  frumentationis  ,  incertam  vena- 
tus  ,  pifcatufque  fpem  ofFerentis.  Vt 
autem  dierum  tempeftiuitas  omnis  adelTet 
ad  pifcatum  ,  locorumque  opportunitas  : 
aberattamen  necelliir'uni  adhancoperam 
pifcatorij  lembi  inllrumentum.  Ciuteris 
igitur  contubernalibus  hiberna  folatia  ex 
luculento  foco  fegniter  capelfentibus , 
tjuafi  oblitis  fuam  penuriam  ,  nollri 
a[)[iclliint   lludiuni  ,   operanique  al> '  liii- 

trcni 


i  m 


(  ''f^ 


:'< 


li. : 


:    t 


m » 


i  ii 


36 


trem  fabricandam.  Eis  ad  eiufmodi  opus 
accind:is,  lulpicere  ,  demirari  vniuerfum 
contubernium  ,  quid  moliantur  homines 
a  tabrili  arte ,  ab  armis  fabrilibus ,  a 
materia  tam  imparati  :  apud  tocum  de 
tam  nouc)  inrtituto  multa  verba  facere, 
iu!)itarios  Argonautas  didteriis  figere : 
fed  nollri  ab  opere  neutiauam  difcedere, 
rem  vrgere.  Medio  Martio,  flupenti- 
bus  luis  irriforibus  ,  nc^lri  lintrem  in 
aquain  deducunt ,  duminum  ac  maris 
iplius  patientem,  nee  verentur  adolel- 
cente  lamulo  atque  alio  contubernalium 
comitibus ,  aduerlb  dumine ,  Sinum 
Francicum  induente,  in  liluas  ad  glan- 
dem  Chiquebiamque  radicem  legendam 
contendere.  Chiquebi  radix  eft  illius 
oriu  pnucipua ,  noftris  tuberibus  baud 
abfimilis ,  fed  vefcentibus  iucundior  ac 
vtilior ,  cuius  multiplices  bulbi  ,  tenui 
filo  catenati ,  fub  fumma  terra  nafcuntur. 
Sed  onmia  eius  radicis  cubilia  iam  a 
peritis  locorum  Barbaris  delibata  noftri 
leguli  deprehendebant  ,  vt  multa  inda- 
gine ,  quilibet  eorum  eius  cibi  vnum 
diarium    vix    libi    quirreret.       Ab    hac 

glandaria , 


s. 


'   ■  K 

:   :  i 


37 


glandaria,  bulbariaque  melTe ,  quando- 
qiiidem  eius  leue  fuit  mometum  ,  ad 
Epiiini  pifcatum  ftudia  conuertentes , 
altius  verfum  amnis  caput  naiiigium 
promoLient.  Eplafius  ^  lea  Epelanus ,  eft 
pilliculus  Trichi;r  Rothomagenlis  mag- 
nicudine ,  hoc  eft  eius ,  quern  Sardina?n 
vtdgus  appellat ,  qui  mari  egreftus  ineunte 
Aprili,  magnis  agminibus  dulcis  aquiE 
riuos  lUbit ,  vbi  fundendis  ouis  fetunt 
operam  det ,  cuius  ingens  eft  copia , 
quattuor  leucis  a  Porturegienii  ftatione  , 
frequentibus  riuorii  alueis.  Eplanici 
pikatus  laborem  excepit  Halecis ,  ac 
cirterorum  leu  fluuiatilis  leu  marini 
generis  pifcium  pnuda,  prout  cuiufque 
captandi  le  dabat  &  tempeftas ,  &  locus 
idoneus ,  ad  Maium  vlque  menlem  ;  fed 
contra  quam  maxime  omnium  vellent , 
noftri  pilcatores  ,  Euangelij  vel  hamo , 
vel  reti  capiebant  homines ,  in  longe 
ampHflimo  Canadiorum  Oceano ,  non 
nili  pauciflimos. 

I  N  T  E  R  E  A  teporis  in  GalHa  Reginie 
audb^ritas  interponebatur ,  vt  primo  quo- 
que  tepore  Porturegieli  feruitute  libera- 

remur, 


H:i 


.■14 


)  ! 


! 


38 

remur,  nobis  vti  liceret,  in  quolilibet 
Noud'  Franci;E  tradtu,  aut  patrium  idioma 
perdifcere ,  aut  quod  iani  didicilfemus 
noftro  iure ,  nullius  exrped:a  venia ,  inter 
Barbaros  exercere.  In  earn  rem  igitur 
Regio  diplomate  inftrud:!  Sociorum  duo, 
Pater  Quintinus ,  &  qui  ante  in  Galliam 
renauigarat  e  Portu  Regio ,  Gilbertus  du 
Thet  Nouo-Fracicum  littus ,  anno  fex- 
centelimo  decimo  tertio ,  medio  Ma'io 
incolumes  Lutique  tenuerunt.  Diplo- 
mate cauebatur ,  vti  liceret  nobis  nouu 
domiciliu  commodo  loco  ivdificare  ,  ac 
idoneam  tamiliam  domicilio  tuendo 
habere,  ad  cuius  infl:rud:um  annua  tri- 
cenum  capitum  cibaria  ,  equi  pnuterea , 
capriu ,  ac  camera  id  genus  largiter  fum- 
milfa  erant.  Ad  ^'im  quoque  propul- 
fandam  inrtrumentibellici,  &  commeatus 
nonnihil ,  militaria  item  quattuor  taber- 
nacula ,  quibus  tegeremur ,  dum  muri 
alTurgerent  nouiu  domus  ,  Regime  bene- 
ricentia  accellerant.  Saulleius  militari 
titulo  imperioque  domelHca'  cohorti , 
domicilio     irdilicando  ,     eidemque    ex- 


ihua 


o 


ac  niunito  pnrtuturus  crat  ,  vti 

iiiliil 


m 


39 

nihil  deefTet  ad  ingruetes  cafus ,  quin 
fedes  familiaque  omnis  farta  tedaque 
confifteret.  His  in  Regium  Portum 
appellentibus  ,  quini  tantum  de  toto 
contubernio  aderamus ,  abiente  inter 
ca^teros  Biencourtio  ,  cuius  vices  obeunti 
Heberto  cum  Reginir  littent  lediu  fuil- 
fent,  quibus  dimitti  iubebamur ,  noftras 
nobis  licuit  colligere  farcinas ,  quibus 
colledlis  port  biduu  Porturegienli  lla- 
tione,  ad  nouas  fedes  collocandas  in 
Norembegenii  regione  ibluimus.  Ka- 
defquitum  ,  NorembegLC  oni)  portus  , 
nautis  edicebatur  ex  pad:o  ,  vt  eo  naui- 
gium  appellerent ,  vnde  vniuerfa  familia 
exfcenlionem  faceret ,  futuri  domicilii 
locum  aufpicato  captura  in  proximis 
collibus  ;  Ted  cum  in  propiore  portu 
ha^iiffent ,  cui  a  Sandlo  Saluatore  nomen  , 
ex  faullo  euentu  ,  indidimus  ,  alTerebant 
fe  pad:am  lidem  abunde  exlbluiire  ,  neque 
longius  curium  prouedturos.  Inter  earn 
contentionem  fermo  incidit  cum  indige- 
nis  Barbaris ,  quibus  fuam  oram  mirifice 
pnt  Kadefquito  collaudantibus ,  &  ad 
eani  fedem  deligendam  magnopere  hor- 

tantibus , 


H.I 


i  1 

! 


I 


;r' 


m 


40 

tantibus ,  eius  explorandir  cupido  nobis 
inceilit ;  qua  explorata ,  impenfeque  pro- 
bata ab  omnibus ,  totius  multitudinis  eo 
incubuit  animus ,  vt  opportune  in  colle 
area  excitando  itditicio  delignaretur. 
Loco  itaque  inaugurando  Crux  erigitur, 
folum  exilruendis  irdibus  defcribitur, 
iaciendis  fundamentis  terra  efFoditur, 
eodem  nomine,  quo  fubiecitus  portus, 
nafcens  tenuibus  exordiis  domus  Sandlus 
Saluator  appellatur.  Saulleio  cohortis 
Duci  rufticT  rei  tarn  acris  cura  principio 
infederat ,  vt  id  vnuni  cogitaret ,  cittera 
negligeret  omnia  ,  exque  nimio  agricul- 
turiE  Itudio  ,  magnam  familiic  partem  ab 
opere  fabrili  ad  rufticum  feuocaret. 
Mottitus  SaulIVio  Legatus  ,  Ronfera^is 
Signifer,  loubertus  ordinum  Inftrudlor, 
cicterique  de  Cohorte  primores  erant  in 
ea  fententia ,  omnibus  reliquis  poftha- 
bitis  curis ,  .rditicandum  elFe  domicilium  , 
eoque  conferendas  vniuerfo  cohortis 
operas ,  quoad  aduerfum  hoftile  vim 
munitionibus  cindtum  ,  tuto  habitari 
polTet.  Qiiamobrem  icgerrime  ferebant , 
contubernalium  plerofque  ab   ledificando 

abdudos 


4-1 

abdudios  arationibus  ab  Sauireio  adhiberi , 
apud  quern  vehementer  inftabant,  vt 
omnium  manus  &  ftudia  in  itdilicatio- 
nem ,  vtilius  in  pnulentia  vtique  negotium, 
conuerteret  ;  led  furdo  canebatur.  Ita 
variantibus  procerum  Tententiis  atque 
inllitutis  ,  exoriebantur  contentiones , 
cuiufmodi  Iblent  inter  dilFentictes  nafci , 
dum  quod  quifque  optimum  cenfet ,  id 
aliorum  conliliis  atque  co^ptis  pr;uuer- 
tendum  putat :  iiebatque  vt  altercationi- 
bus  dies  ab  opera  inanes  traducerentur. 
Quam  inertiam  ,  &c  difcordantium  iudi- 
ciorum  obftinationem ,  rei  Chrilliana3 
cultuique  Diuino  in  ea  ora  valde  inteltam , 
Deus  vifus  eft  improuifo  infortunio  vol- 
uille  multare. 

Angli  paucis  abhinc  annis  Virgi- 
niam  occuparunt ,  quam  loannes  V^ezara- 
nus  Franciibi  I  Gallorum  Regis  aulpiciis 
exploratam  ,  quingentelimo  vicelimo 
tertio  anno  Tub  eius  iurirdidlionem  rede- 
gerat.  Eadem  ipla  eft  continens  inter 
Floridam  Nouamque  Franciam  ,  quam 
tricelimo  lexto ,  leptimo ,  &  odauo  gra- 
dibus  ftibitrata  ,  MocoJ'ce  nomine  ?  veteres 

deligna- 
F 


h 


m 


4-2 


«!,  '^1 


I 


r 


I  • 


dclignarunt  ,  ducetenis  quinquagenis 
leucis  vci-rus  Occalum  ab  Sand:i  Salua- 
toris  rtatione  diliita?.  Ex  leutomo  arce, 
quam  cgregie  munitam ,  6c  pra^lidiario 
milite  inll:rud:am  inibi  odl:auo  ab  hinc 
anno  habent,  quotannis.rftiuam  nauiga- 
tionem  inlHtuunt  ad  Peucoitiarum  infu- 
laruin  cetarias  ,  pifcariiu  annonit  in  futu- 
ram  hiemem  comparandie.  E6  cum 
deueherentur  huius  anni  a?ftate  ,  incide- 
runt  in  eas  Ciuli  caligines ,  qua?  huic 
mari  deniillimit  Iblent  per  eos  menfes 
incubare ,  in  quibus  dum  incerti  locorum 
diutius  hii;rent ,  frequentibus  eos  trahen- 
tibus  itftuariis ,  pauUatim  noftru  in  littus 
delati  I'unt ,  baud  procul  portu  Sandi 
SaJuatoris.  Inde  Barbarorum  impru- 
dentia  lapforum  indicio ,  qui  eos  pro 
fa^deratis  Gallis  fumerent  ,  didicerunt 
Gallicam  naucm  in  proximo  portu  ver- 
lari,  atque  illam  quidem  neque  grandem , 
neque  a  numerolis  epibatis  ,  neq3  ab 
aeneis  tormentis  valide  inftrudtam.  Eo 
nuncio  nihil  opportunius  accidere  poterat 
hominibus  leminudis ,  &;  cibariorum 
copia  exhauftis,  quos  pri'ter   banc  ino- 

piam  , 


Ii: 


^  'if 


■;     I 


+3 

piam ,  inlita  rapiendi  cupiditas ,  &  pnt- 
d;u  inaioris  opinio  ,  quam  quanta  ex 
direpto  noftro  nauigio  poterat  cogi ,  Ilia 
Iponte  ad  vim  inferenda,  etiam  contra 
ills  naturale  ac  gentium ,  accendebant. 
Arma  igitur  expediunt,  paffis  velis ,  in- 
ftru6la  acie ,  diredlo  curlu  in  noftrum 
portum  inuehuntur.  Quibus  argumentis 
Barbarus  ille,  cuius  maxime  indicio 
f'ueramus  proditi,  cum  hoflilem  in  nos 
Anglorum  animum  collegilTet  ,  turn 
fuum  errorem  agnolcere  ,  &  quod  in  nos 
deliquerat ,  quibus  fe  crederet  gratiticari, 
multo  deteftari  fletu,  quem  lietum  deinde 
crebro  integrauit ,  cum  a  nobis  errati  fui 
veniam  peteret ,  &  a  Barbaris  ipfis  popu- 
laribus ,  qui  noftru  calum  ,  Tuam  iniuriam 
interpretati ,  faepe  illi  manus  intentarunt. 
Nos  interea  ancipiti  opinione  fulpeii , 
aniicos  an  hoftes  cenferemus,  quos  redta 
in  noftra  ftationem  fecundus  ventus  in- 
ferebat,  euentum  trepidi  opperiebamur, 
cum  nauigij  gubernator  I'capha  vecflus  ad 
explorandum  obuiam  proceffit ,  longo 
tamen  circuitu ,  ne  non  effet  receptui 
locus,  maxime  quod  is  aduerlo,   illi  ob- 

Tecun- 


<  . 


'  V 


44 


:■!      (! 


Bi.i 


gri 


fecundiinte  vento  vterentur.  Sed  explo- 
rati)  nihil  iuit  opus  ,  clairiciim  canentes 
inuchcbantur  ,  tela  eatcnus  modo  inhi- 
bentcs ,  du  ca  ex  propinqiio  liceret  adii- 
cere ;  atque  iplbs  nauis  defeiilbres  figil- 
latini  deilinare.  Quattuordecim  gran- 
diuril)us  torinentis  ,  catapultis  verb 
maioris  modi ,  AloJ'quetos  vocant,  fexa- 
genis ,  inipetu  fadto  in  nauigium  noftrum , 
non  lliblatis  anchoris  ad  motu  inhabilem, 
decern  modo  propugnatoribus  iiifl:rud:um, 
iLTearum  cannarum  abfente  libratore , 
non  multci?  opera^  fuit  illius,  atque  om- 
nium nollrum  expugnatio ,  quos  in  con- 
tinente  Sauiriuius  diflinuerat.  Gilbertus 
du  Thet  noiter  propugnatoreni  in  naui 
agebat  ,  cum  ab  hoitibus  funeftarum 
glandium  tempeftas  maxime  ingrueret, 
qua  in  procella  confollLis  letali  plaga, 
chirurgi  Angli  Catholici  multa  licet 
diligentia  curatus ,  poftridie  Sacramen- 
toruni  opportune  Iblatio  adiutus,  reli- 
giofa  morte  occubuit.  Nos  vero  vniuerli 
in  poteftatem  Hiuretici  Angli  veneramus, 
qui  vt  erat  iniigniter  verlutus ,  clam 
lubdudlo  ex  Saulliuij  capfis  Regio  diplo- 

mate, 


^Mli 


!':» 


45 

mate,  cuius  Hdc  noftnr  coloniit  Nouo- 
Franciciu  tota  ratio  nitebatur  ,  vt  ne 
piu'tlatoris  more ,  led  axjuo  iure  ,  nobif- 
cum  agere  videretur  ,  Saulliuiuni  vrgere 
inititit ,  vti  probaret ,  cuius  aud:oritate 
coloniam  in  Canadiif  oras  deduxilfet. 
Sauiriuius  vbi  Galloru  Regis  voluntatem 
atque  diploma  laudauerat ,  quod  fe  in 
fcriniis  luculentum  habere  diceret ,  allatis 
caplis ,  cuius  claues  adhuc  leruauerat , 
iulfus  eft  illud  expromere  ;  led  ad  capias 
vbi  ventum  eft ,  c;utera  omnia  integra  , 
fuifque  locis  digefta  agnolcebat  Sauira^ius, 
diploma  tamen  non  comparebat :  quod 
vbi  nullum  proferebatur ,  turn  Praetor 
Anglus  vultu  ac  voce  ad  leueritatem 
compolitis  ,  vehementer  often di ,  fugi- 
tiuos,  &  meros  piratas  nos  omnes  affe- 
rere,  dignos  nece  pncdicare ,  rem  nof- 
trani  militi  ftio  diripiendam  tradere  ,  nos 
denique  hoftium  loco  habere.  Quod 
autem  facinus  Angli  ab  fumma  iniuria 
exorli  fuerant  ,  videbantur  maiore  quo- 
que  iniquitate  pertexturi  ,  vt  prioris 
noxjB  memoriam  pofteriore  obruerent , 
nili  mature  obuia  iretur.     Quare  Pnetore 

noftri 


li 


i  I 


n 


f;' 


¥ 


+6 

nolb'i  adcuiit ,  Te,  udluic  ignoniiiti  qui  cl- 
ient ,  ingenue  aperiunt ,  ne  inibelli  vi^^loria 
elatus  de  contubernio  iuo  Ihituat  feueriiis, 
oblecrant;  buniaiiit'  conditionis  vti  me- 
minerit ,  ihidiofe  adinonent  :  quam  he- 
nigne  lliis  rebus  vellet  conlliltum ,  vln 
limiUs  ipfuiii  perculillet  callis ,  tain  hu- 
nianiter  alienis  conllileret  :  in  priniis 
autem  conlideraret  libi  rem  elle  cum 
innocentiliimis  bominibus,  quibus  nihil 
noxx  obiici  poilet ,  quam  ab  lua  inno- 
centia  in  pacato  folo  fuilfe  nimium 
fecuros.  Com  iter  admodum  lunt  auditi 
a  Pnrtore  ,  atq3  honorificis  accepti  ver- 
bis,  id  vnum  dumtaxat  no  probante, 
quod  Patres  Societatis ,  ab  religionis  & 
prudentiic  fama  bene  vulgo  audientes, 
in  tugitiuorum  &  pnudonum  turba  ver- 
Tarentur.  Contubernij  vero  llii  vniuerli 
cum  cirteram  probam  vitam  ,  turn  in  eo, 
quo  de  agebatur  ,  fummam  innocentia 
cumnoib'i  validis  probalFent  argurnentis, 
vifus  elt  Prator  ,  airenlionem  pnt-builfe, 
atque  id  modo  habuilTe ,  quod  in  nobis 
argueret  ,  negbgentiam  in  conferuado 
nollni?   expeditionis  diplomate.      Ab  eo 

igitur 


4-7 

ii^itLir  tcporc  P;itrcs  nollros  pcrhiiniaiiitcr 
habuit ,  atque  honoriticc  in  omnibus , 
inenliuiLie  beiiignc  acccpit.     Viio  iiiterca 


'V 


d 


tiiioa    ciiin 


arte 


Tcrupulo    angebatur 

reiniguin  gubcrnator  iiolbM-  naiiis  cuafc- 
rat ,  cuius  tuga ,  6c  rci  gellir  nuncius  per 
ilium  allatus,    iie  quid   incoinniodi   ali- 


cunc 


ie  fib 


1  arce 


Ifcret 


verc 


bat 


ur ,  eociue 


)qi 


niagis,  quod  ille  de  nodtc  fcapha  Ilia  ad 


ipti 


nauim  captiuam  appulia,  relitiuam  rcmi- 


ipp 


HI 


iqi 


gum  manum  inde  fubduxcrat.  Hie 
certe  gubernator,  tamctli  Caluinianus , 
adiit  de  nod1:e  ad  Patrem  Biardum  ,  eiul- 
que  apprehenfa  manu ,  multis  obfecra- 
tionibus  adhibitis,  iullit  eum  CLUteroi'que 
Patres  de  I'e ,  quantumuis  fide  ac  ritibus 
alieno ,  omnia  CbrilHani  ac  popularis 
hominis  officia  exfpcdhire ,  ac  perrualum 


hab 


ere.   nuiii   rei 


Hi 


detut 


uru 


\ux 


la  lute 


plorum  Ipedtaret :  vterentur  modo  libere 


,pi 


iplius    opera 


VI 


deretc] 


ue     qui 


1' 


aiiimi 


llimturi  ellent  ad  fuga  capefccnda.  Pro 
lixe  gratias  egit  Pater  Biardus ,  memo- 
remque  le  futurum  fpopddit  tarn  ftudiollu 
in  Te  ac  fuos  voluntatis  :  de  Te  autem  ait 
nihil  fe  Itatuere,  quoad  totius  contubernij 

res 


m 


■^:t' 


J:ft! 


48 

res  tuto  loco  pofitas  videret ,  turn  fui 
arbitrium  Deo  permiirurum  :  caueret 
interea  ipfe  fibi  gubernator ,  Pnctorem 
quidpe  Anglum  omnia  moliri ,  vt  eum 
comprehenderet.  His  monitis  ille  in- 
flrudtus  ,  vt  lui  dilcellus  opinionem 
Anglorum  animis  ingeneraret ,  quali 
receptus  ad  notam  Gallicam  nauem 
captandi  caufa  feftinaret ,  per  ipfa  fre- 
mentium  Anglorum  ora  intrepide ,  ac 
inlliltantis  ore  voceque ,  triduo  pofi:, 
fcapham  traduxit,  longioreque  (imulato 
curfu  ,  pone  vicinam  infula  flexit  iter , 
ibiquedelituit  noftnt'captiiiitatiseuentum 
obleruaturus.  Nobis  vero  inter  dubiam 
aut  necis  aut  feruitutis  aleam  fiuc^tuanti- 
bus ,  cum  apud  notos  Barbaros  incre- 
buillet  noftra^  calamitatis  fama  ,  ire- 
quentes  ad  nos  ventitabant ,  magnopere 
miferantes  noftrum  infortunium  ,  &  liui- 
rum  fortunarum  tenuitatem  in  Tequenteni 
annum  totum  ,  li  apud  fe  rellare  vellemus, 
officiolilTniie  deferentes.  De  nobis  tamen 
Argallus  Praetor  Anglus  .  &  ei  Legatus 
Turnellus  mitius  cogitauerant,  infpeciem 
certe,  quam  rebamur  initio:  padi  nempe 

cu 


r; 


49 


cu  SaufTasio  colonicE  noftrae  Duce  fuerant 
noftrum  in  Galliam  reditum  :  led  reditus 
conditiones  erant  eiufmodi ,  quit  parum 
differrent  ab  certa  nolh-a  pernicie.  Tri- 
ginta  capitibus  quot  cenfebamur ,  vnus 
linterdumtaxat,  haudquaquam  omnium, 
etiam  denlillime  ftipatorum ,  capax , 
concedebatur  ,  halque  coditiones  accepe- 
rat  Sauiriums ,  quin  chirographo  fuo  erat 
teftatus ,  banc  lliam  tuille  optioncm  , 
qiut  reuera  erat  optio  certillimi  nautragij. 
Noftri  tame  euicerunt ,  vt  ne  prafens 
periculum  adiret  vniuerfa  limulturba, 
impetratumque  eil ,  vt  quindeni  modo 
cymbiu  imponerentur,  quorum  vnus  elFet 
Pater  Mairaeus,  duo  reliqui  Patres  delati 
ad  inlulas  Peucoitias  Anglis  pilcatoribus 
traiiciendi  in  Galliam  commendarentur: 
c;ttera  pars  contubernij  ,  qua^  libens  in 
Virgiiiiam  ibat ,  eo  deportaretur.  Al- 
tera igitur  pars  contubernaliu  nauigatura 
in  Galliam  Saullluio  duce  lintrem  con- 
icendit ,  locorum  ,  6c  maritima*  artis 
ignara,  nauticis  pnuterea  tabulis  delHtuta, 
cui  Deus  in  tempore  fummilit  Caluinia- 
iiLim   ilium    nauis  gubernatorem ,  valde 

intentum 
G 


il 


50 


'        5 


It- 


intentum  in  popularium  fuorum  obfer- 
uandos  cafus ,  vt  li  qua  poflet  via ,  iplb- 
rum  aduerfis  rebus  opem  ferrer.  In 
continentem  exfcenderat ,  &  Canadico 
cultu  atque  more  ,  quali  vnus  e  Barbaris, 
tota  ora  maritima  ferebatur ,  res  noftras 
exploraturus,  cum  opportuniffime  incidit 
in  prolicifcentem  lintrem  ,  qua  exceptus. 
valde  idoneum  ducem  ha^litantibus  fe 
pra^buit,  Tuamque  cymbam  &  remiges 
quattuordecim  eis  Ibcios  viae  ac  laborum 
adiunxit.  Eorum  penuriam  ,  quoad 
inuentas  elfent  Gallicie  naues,  opimus 
pillatus  bis  fubleuauit ;  varius  item  Bar- 
barorum  in  ea  ora  occurlus ,  quorum 
Ludouicus  Membertouius  lauta  vilcera- 
tione  Orignacij  famelicos  accepit ;  Ro- 
landus,  &  alij  Sagami  panis  nonnullam 
copiam ,  alij  pilbium  volucrumque  non 
exiguam  annonam  beneuolentillime  di- 
uiierunt.  Omnium  verb  benefacftorum 
id  fuit  iucundillimum ,  quod  Rolandus 
Sagamus  admonuit ,  in  propinquo  littore 
ad  Selambrit'um  ,  6c  Pall'epecum  portum 
verlari  geminas  naues  reditum  in  Fran- 
ciam  adornantes.  E6  cum  citiflime  cur- 
ium 


SI 

fum  direxifTent  dme  lintres ,  opportune 
adfuerunt ,  ante  quam  folueretur ,  ad- 
miflique  omnes  ,  velis  fadis  in  Francicam 
Britanniam ,  falui  6c  incolumes  Mac- 
louienfe  oppidu  tenuerunt ,  vbi  Pater 
MalTsus  lingular!  Maclouienlis  Antiltitis , 
Magiftratuum  ,  oppidanorumque  hu- 
manitate  ac  beneficentia  liberalillime 
acceptus  eft.  De  Patribus  autem  Biardo 
&  Quintino  ,  vti  diximus,  conuenerat , 
vt  in  infulas  Peucoitias  tranfuedti ,  opera 
pilcatorum  Anglorum  inde  in  Franciam 
deportarentur  :  fed  mutata  pbft  fententia, 
in  Virgin;'  Hirn  deftinati ,  cum  in  cap- 
tiuam  n:.i  >  cui  Turnellus  praeerat , 
elTent  impoliti  cum  aliis  quinque  de 
contubernio .  Cct^^teris  o6to  iociis  in  Argalli 
Pnttoriam  ingreffis.  Virginienlis  prae- 
fidij  praefedtus  de  captiuis  lefuitis  nefcio 
quid  inaudierat  ,  eifque  diras  cruces 
llruebat ,  cuius  decreti  nuncius  ad  noftros 
in  naues  h  ad  ca^teros  captiuos  aduolarat , 
qui  nonnullis  no6turnam  quietem  adi- 
meret ,  nee  ille  quide  inani  rumore  nixus ; 
cum  enim  ad  Virginiam  naue  appulfi 
client  noftri ,   eius  furori   deftinabantur. 

Argalkis 


52 

Argallus  autem,  qui  fidern  fuam  noftris 
obligaffet ,  vt  fuo  nomine  ac  genere 
dignum  erat ,  intrepide  acriterque  Pvx- 
fedo  fuppliciis  noftros  addicenti  obftitit , 
feque  incolumi  captiuis  lliis  nihil  periculi 
futurum  alleuerauit :  Pricfedo  tamen 
inlHtutum  lliu  obftinatiiis  tenente,  Re- 
gium  diploma ,  quo  noftra  colonia  in 
Nouam-Fraciam  deducebatur,  protulit, 
cuius  audtoritate  reprefTus  Pra^fe^lus  vltra 
tendere  non  aufus  eft.  Coadlo  poftea 
concilio ,  cum  de  re  tota  deliberaretur 
accuratius ,  ab  omnibus  itum  eft  in  eam 
fcntentiam ,  vt  Argallus  cum  triplici 
inftrudta  nuue  in  Nouam-Friiciam  lefui- 
tas  reduceret ;  eos  inde  cum  certis  captiuis 
in  Galliam  tranfmitteret ;  Saulfeium  ,  & 
eius  cohortem  militarem  ,  quie  in  Por- 
turegicnii  arce  pnrlidere ,  talfo  tamen , 
dicebatur,  in  crucem  ageret ;  Galloruni 
omnia  domicilia  diriperet ,  ac  folo  ax|ua- 
ret.  Reditum  eft  igitur  in  Nouo-Franciie 
oram  Gallis  habitai  \m ,  vbi  Sandtit  Cru- 
cis  ,  Regij  Portus  arces  defenlbribus 
vacuas  fpoliauit  ,  6c  incedit ,  omnia  Gal- 
lici  nominis  monumenta  deluit ,  Britan- 
nic! 


53 


nici  aliquot  locis  infcripfit ,  oram  omnem 
in  Anglici  fceptri  poteftatem  alTeruit. 
His  gerendis  rebus  cum  inibi  degeretur, 
bis  periculum  viuu  adiit  Pater  Biardus, 
quod  multis  diffuaferat  Argallo  aditum 
in  Portum  Regium ,  vt  nullius  enxolu- 
menti  operam ,  cuius  tamen  no  vulgaris 
fuilTet  delude  pni?da  ;  quod  fe  indicem 
eorum  locorum  pntbere  noluerat ,  qui 
ad  pnrdam  quiurebantur ;  nonnullorum 
pra3terea  Gallorum  calumniiE  lis  locis  in 
eum  exftitillent :  quibus  omnibus  graui- 
ter  atque  ingenti  Tuo  difcriminine  apud 
Argallum  Turnellumque  offendit. 

R  E  G  I  o  Portu  digrellus  Argallus  in 
Virginiam  contendebat  ,  ineunte  No- 
uembri,  anno  fexcentelimo  decimo  ter- 
tio  ,  fed  poftridie  quam  Ibluerat ,  atro- 
cillima  tempeftate  diuulfas  naues  in  loge 
diuerfas  oras  abierunt  :  Argalli  quidem 
Pni>toria  in  Virginiam  tandem  efi;  delata: 
minor  e  duabus  noftris  captiuis  cum  fuis 
vedioribus  nuquam  deinde  comparuit : 
alia  captiua  maior ,  cui  Turnellus  pra^- 
lidebat  ,  quaque  vehebamur  ,  ledecim 
dierum  continentibus  procellis  fa^de  vex- 

ata  , 


.J  I 


Irf 


P|:. 


?'■  'I 


:'t 


54 

ata ,  pa^ne  abfumtis  cibariis  defperationern 
iam  adierat ,  cum  cadente  denique  tem- 
peftate,  in  V^irginiam  fecundo  vento  iter 
intendere  ajepimus.  Vicenis  quinis  len- 
ds ,  baud  amplius ,  aberamus  Virgini;t 
littore ,  vbi  de  noftra  nece  a  Pntfedo 
decernebatur,  eoque  nobis  ea  nauigatio 
erat  odiofa  ,  ciim  derepente  coortus 
aduerlus  ventus  proram  in  AJoras  Lufi- 
tanorum  infulas  obuertit,  feptingentis 
psne  leucis  inde  red:o  itinere  in  Ortum 
litas.  Eius  certe  venti  vis  quod  nihil 
intermitteret,  Turnellus  pncuidebat  non 
nil!  capitis  fui  periculo  in  Lufitanorum 
poteftatem  le  veturum  ,  qui  captiuos 
Sacerdotes ,  per  fummam  iniuriam  dom- 
icilio  fuo  auulfos ,  fpoliatofque  fecum 
traheret ;  6c  eo  quidem  angebatur  magis, 
quod  Patrem  Biardum  Hilpanienlis  ge- 
neris elfecrederet,  falfis  Porturegienlium 
Gallorum  accufationibus  perfuafus ,  vt 
eius  noxjE  criminationem  apud  Lulitanos 
non  immerito  reformidaret  ,  fi  noftri 
Patres  ad  fe  accufandum  animos  adiice- 
rent.  Ea  re  ingenue  fatebatur  vim 
Numinis,  innocentium   iniuria  vlcifcen- 

tivS , 


55 

tis ,  libi  ac  fuis  in  ea  nauigatione  infeftam 
merito  efle  ,  qua  calamitate  fradlus ,  qui 
calumniis  fua  culpa  temere  perfuafus , 
Patri  Biardo  valde  infenfus  in  eum  diem 
fuerat,  magnopere  deinde  mitigari,  eique 
placatior  coepit  fieri.  Vt  autem  ventorum 
violentia  non  adigeret  ad  Afori  :  ciba- 
riorum  tamen  eo  etiam  nolentes  aman- 
dabat ,  &  aquce  dulcis  penuria;  quamo- 
brem  Turnello  videndum  erat ,  ne  quid 
ipfi  damni  arcelferet  Patrum  nollrorum 
priufentia,  ex  quibus  periculi  nihil  im- 
minebat ,  fi  naue  procul  in  anchoris 
inha^rente ,  per  fcapham  in  portum  mif- 
fam  neceiraria  annona  pararetur ,  quod 
futurum  Turnellus  fperaueret.  Contra 
verb  quam  crederet ,  accidit  :  appullis 
enim  ad  Faealem  infula  Aforarum  vnam, 
fubeundum  fuit  in  portum  intimum , 
atque  in  ciuium  oculis  inter  citteras  naues 
conliftendum :  quo  vehementiiis  paullo 
inued:is ,  cum  noflra  nauis  in  Hifpanien- 
fem  laccari  naue  impadta  ,  prone  anterius 
velum  deterlilFet ,  Nauarchus  Hilpanus 
piratam  conclamauit ,  turbamque  nauti- 
cam  ad  arnia  exciuit.      Paucis  ante  heb- 

domadis 


1^' 


:'■ 


■iH' 


ll\r 


!    ■    t 


56 

domadis  Gallus  fubita  irruptione  nauem 
in  eodem  portu  Ipoliauerat ,  vnde  Hif- 
pani  limilem  cafuin  veriti ,  hoc  vehe- 
mentius  trepidauerant ,  tantoque  fagacius 
in  Anglum  inquirendum  arbitrabantur. 
Quare  Turnello  exfcendendum  in  con- 
tinentem  fuit,  quern  oblidis  loco  haberent 
Hifpani ,  dum  accurate  lullrarentur  in- 
teriora  nauis ,  Patribus  interim  pone 
lintrem  ftudiofiirime  delitefcentibus ,  ne 
quid  detrimenti  ex  eis  Anglo  crearetur, 
i\  comparerent.  Perdifficilis  erat  latebra 
loco  minime  idoneo  ,  re  adeo  repentina , 
tamque  accuratis  fcrutatoribus ,  nauis 
omnia  intima  rimantibus :  led  lynceos 
eorum  oculos  fugerunt  noftri ,  magna 
fua  voluptate  ,  quod  Anglum  ita  feruaf- 
lent :  maiore  Angli  gaudio  ,  quod  prieter 
fpem  ,  ac  luum  meritum  ,  ab  iis  leruatum 
le  agnofceret  ,  quibus  libertatem  per 
fummu  Icelus  ademerat.  Id  beneficij 
genus ,  lingularemque  fidem  ,  Angli  & 
in  prsfentia  ingentibus  grati  animi  argu- 
mentis  agnoicebant,  &  deinceps  llcpenu- 
mero ,  maxime  apud  fuos  Miniftros , 
cum  fumma  Patrum   laudatione,  praedi- 

carunt. 


3ne  nauem 
vnde  Hif- 
hoc  vehe- 
ue  fagacius 
litrabantur. 
m  in  con- 
o  haberent 
irentur  in- 
irim  pone 
ntibus,  ne 
crearetur , 
^rat  latebra 
repentina , 


•us 


nauis 


;d  lynceos 
i ,  magna 
ita  feruaf- 
Liod  priEter 
s  leruatum 
atem  per 
beneficij 
Angli  & 
umi  argu- 
)S  llepenu- 
^iniftros , 
e ,  pnedi- 
carunt. 


57 

« 

carunt.  Tres  Iblidas  hebdomadas  Tub- 
iHtit  in  eo  portu  nauis  Anglicana ,  tan- 
tumdemque  abditi  Patres  Ible  caruerunt ; 
inde  omiiro  in  Virginiam  itinere  ,  Tur- 
nellus  in  Brittanniani  contendit ,  fed 
redta  nauigJtionis  lemita  cum  nos  tem- 
peftas  deiecillet ,  in  oram  VualliiE  ad 
Occafum  violenter  nos  impegit :  vbi  cum 
nauem  annona  deticeret  ,  Turnellus 
Pembrochum  oppidum  adiit  commeatus 
parandi  gratia.  Eius  oppidi  magiftrati- 
bus  Turnellus  mouit  rufpicionem  mari- 
timi  latronis,  quod  6c  bomo  Anglus 
Francica  verebetur  naui ,  &  nullam 
litteram  fcriptiu  audtoritatis  proterret , 
qua  luam  nauigationem  tueretur  :  neque 
vel  iurato  ali'eueranti ,  Te  tempeitate 
diuulfum  a  Pnutore  fuo  Argallo,  tides 
habebatur.  Cum  eum  igitur  omne 
probationum  genus  deliituiiret ,  citauit 
didlorum  luorum  telles  duos  lelbitas , 
quos  haberet  in  naui,  quorumque  incor- 
ruptiu  iidei  neminem  mortalium  diceret 
polie  merito  retVagari.  Patribus  ergo 
perhonoriiicc  interrogatis ,  cum  pro  tel- 
timonio  apud  magillratum  publice  dix- 

ill'ent , 
H 


i 


i  f 


; 


H 
lift 


n 


mi 

m 


in 


58 

illent ,  Turnellus  fuit  in  honore,  atque 
vt  virum  nobilem  decuerat ,  probe  omnia 
gelliire  creditus  ell:  noftris  verb  ell  honor 
habitus  ,  6c  apud  Maiorem  Vrbis ,  vt 
vocant ,  Magiftratum  plebeium  fcilicet , 
hofpitium  ell  aflignatum.  Qui  pro 
Pnvfedio  rei  maritimiu  ius  Pembrochij 
turn  dicebat  Nicolaus  Adams ,  apud  quern 
nollri  teflimonium  dixerant,  vbi  audiit 
peflime  iis  elfe  in  nauigio ,  iullit  eos 
diuerfari  apud  eu  Magillratum ,  quern 
indicauimus,  luaque  fide  omnia  eis  fup- 
peditari  copiose ,  quibus  li  deell'et ,  vnde 
libi  rependerent ,  Dei  caufa  l"e  iis  lum- 
tuum  gratiam  libenter  facere  dicebat , 
quod  putaret  minime  decere,  ab  omni 
dignitate  ac  dod:rina  inllrudis  viris  nihil 
apud  Pembrochios  ciues  humanitatis 
relinqui.  MilFum  erat  ad  Britannia? 
Regem  de  nollris ,  cuius  dum  refcriptum 
exfpe(5tatur ,  frequentes  vifendi  confer- 
endique  gratia  vndique  ad  nollros  adeunt 
de  nobilitate,  de  magiftratibus ,  ac  min- 
illris  etiam  ,  quorum  quaternos  in  difpu- 
tationis  pala'llra  cum  illis  commifit  qui- 
dam  de  proceribus,  do(5lrina2  periclitand.r 

lludio. 


59 


ore,  atque 
robe  omnia 
6  eft  honor 
Vrbis ,  vt 
m  fcilicet , 

Qui    pro 

-*embrochij 

apud  quern 

vbi  audiit 

iuflit  eos 
Lim ,  quern 
lia  eis  lup- 
jelVet ,  vnde 
fe  iis  fum- 
•e  dicebat , 
J,  ab  omni 
s  viris  nihil 
lumanitatis 

Britannia? 
refcriptum 
di  confer- 
Iros  adeunt 
IS  ,  ac  min- 
)S  in  difpu- 

mifit   qui- 
ericlitandir 
rtudio. 


iludio.  De  illorum  autem  negotio  cum 
in  Regiam  allatum  effet ,  iani  inaudierat 
Regis  ChriftianilTimi  legatus  captiuum 
elfe  nauigium  ,  &  Francos  lefuitas , 
vrgebatque  omnium  ,  ac  maxime  noftro- 
rum  libertatem ,  quod  eius  rei  habuerat 
ab  fuo  Rege  ftudiofius  iniundta  mandata. 
Nihil  itaque  monu  fuit ,  quin  noftri 
Pembrochio  Douerum  arceflerentur  , 
vnde  breui  traiedlu  Itium  Portum  ,  Fran- 
cica?  oras  oppidum ,  incolumes  laetique 
deportati  funt ,  decimo  Tune  captiuitatis 
pa?ne  affedto  menfe ,  quo  loco  Darquieni 
Dynaftae  ,  Regio  pnulidio  Pra^fedti ,  & 
Bauliti  Decani  eximia  humanitate ,  bene- 
ticentiaque  lautiffime  accepti  funt ,  idoneo 
pntterea  donati  viatico ,  quod  Ambianos 
iter  intendentibus  in  tiium  Collegium 
abunde  eflet. 

I  A  M  Nouo-FranciccT  Miflionis  operae 
quantum  promouerint  rem  Chriftianam 
inter  Barbaros ,  non  facile  difpiciet ,  qui 
rem  vulgi  trutina  metietur  :  qui  verb  ne- 
gotium  natura  fua  perarduum,  interuen- 
ientibus  etiam  aliunde  cafibus  valde  im- 
peditum ,  squis  momentis  volet  icftimare , 

maxime 


11^ 


tii  fi 


m 


60 


maxiiiic  iddiieis ,  atque  illuflrihus  initiis 
arpcrrinunn  loluni  Iuiangolic:r  rementi 
pr;rpariitiim  ,  fateatur  nccelfe  cil.  In 
priniis  ciiiin  t|uaiitiini  ,  qualo,  illud  ell, 
helluini  proiilis  iiiyenij  atque  nioris  gen- 
tcm  ,  nupcr  ah  oiniii  CDinniercio  externo 
alieiiiirmiani ,  ab  Ilia  impotentia  lufpicio- 
fiirmiain  ,  iic  nunc  eli'e  nobis  cociliata, 
ea  dc  nollris  hominibus  opinione  inibu- 
tam  ,  vt  eos  iuninio  anibitu  quilibet  Bar- 
baroru  cduentus  expetat ,  in  ilia  ora 
domicilium  habere  cupiat ,  de  fuis  co- 
pioHs  annua  cibaria  deterat ,  mcerore  ac 
fletu  luuni  eoruni  deliderium  teftetur, 
implacabili  odio  in  Hritannos,  nofl:r;u 
infeftos  quieti ,  feratur  ?  Magnum  quid- 
dam  prot'edto  ell ,  &c  ingentis  ad  fidem 
ilHs  animis  ingenerandam  momenti  ,  erga 
illius  pracones  tam  propenla  ferri  volun- 
tate,  fiducia ,  6c  veneratione.  Illud 
autem  alterum  longe  maius  eft  ,  tantoque 
ad  Barbarorum  efficiendam  falutem  po- 
tentius ,  quanto  alienius  eft  ab  humanarum 
afted:ionum  ratione,  diuinilque  motioni- 
bus  proprium  magis.  Alte  iam  inl'edit 
Canadiorum  animis  ilia  fententia,  a'ternis 

addici 


6i 


HIS  initiis 
'  remeiiti 
ell.      In 
illud  ell, 
oris  gen- 
0  externo 
lufpicio- 
cociliata , 
le  imhu- 
lihet  Bar- 
illa   or  a 
fuis  co- 
(crore  ac 
teftetur , 
; ,    noftriL' 
Aim  quid- 
ad    tidein 
nti  ,  erga 
•ri  volun- 
Illud 
an toque 
Item  po- 
nanaruni 
motioni- 
11    infedit 
a'ternis 
addici 


addici  cruciatilnis ,  qui  Haptifmi  expertes 
e  viuis  decedaiu ,  vt  tainetli  valetes 
Chrirtiana'  legis  coiuiitiones ,  liio  lenlli 
paullo  alperiores ,  haud  facile  Tuheant, 
iiioribundi  tanien  Haptilinuni  ingentis 
omnino  benelicij  elFe  ducant  ,  cupideque 
appetant.  Cuius  dodtrin;r  quoniani  Pa- 
tres  Societatis  audlores  hahent,  eaiiique 
combiberunt  intiiiiis  feiilibus,  eius  fua 
fponte  illos  admonent ,  &  meniores  ede 
iubent,  quoties  popularium  quis  deterius 
affedtus  decuinbit ,  hortanturque  llios 
Dodtores  vti  obituiii  agroti  pneuertant  ^ 
lalutaribus  aquis  luftrantes,  ante  quam 
occumbat.  Atque  hosquidem  animorum 
motus,  in  barbarillimis  alioqui  homini- 
bus,  biennij  cultura,  &  ea  quidem  non 
adidua  ,  led  fVequentibus  interpellata 
difficultatibus  ,  duo  Patres  elFecerunt  , 
non  leuibus  certe  monientis  ad  Euangelici 
verbi  Tatus  in  ea  genteniagrds  i?-cremen- 
tis  propagandos.  Quani  ad  propagation- 
em  ,  facrarum  precationuin  ,  6c  Baptilini 
inulitata  vis ,  inlignibus  aliquot  docu- 
mentis  apud  earn  nationeni  interduni 
prodita ,  incitamento  non    mediocri  vi- 

defiT 


m 


I 


( 


'V'l 


in  i 

n 


,'i  'l 


■i\   a 


62 


detur  olim  futura.  Patri  Biardo  ad 
Splani  pifcis  amnem  die  quodam  agenti 
affertur  nuncius  ab  iEgrota ,  &  animam 
agente  muliere,  quit  ipfum  videre  atque 
alloqui  valde  cuperet ,  ad  Sandtic  Mariit 
Sinum ,  duabus  ab  eo  amne  leucis.  E6 
ducetn  habuit  vnum  de  contubernio, 
feminamque  more  gentis  praeter  focum 
flratam  deprehendit ,  tertia  iam  hebdo- 
mada  milere  languentem  :  aeg-i.u  ,  quoad 
per  eius  morbum  licuit ,  Catecheli  ne- 
ceiraria  inftruit ,  adhibitifq  ;  pro  re  nata 
precibus  cruce  ad  pectus  appenfa  munit , 
feque  vocari  iubet ,  fi  quid  ei  poftea 
deterius  accidat.  Poftridie  mulier  bene 
fana  e  foco  exlilit ,  &  graui  onufta  lacco 
ad  maritum  quattuor  inde  leucas  vegeta 
contendit.  Earn  fanationem  Caluinianus 
Dieppenlis  omnium  primus  obferuauit, 
confeftimque  illius  euentum  mirabilem 
nunciaturus  ad  Patrem  Biardum  accurrit. 
Idem  Pater  in  ora  Pentegoetia  cum 
Biencourtio  verfabatur ,  vbi  pro  inftituto 
mapalia  Barbarorum  circumiens ,  itgros 
vifebat,  lolabatur,  precibus,  acChriftianis 
documentis   iuuabat.       Ibi   tertium  iam 

menlcni 


-aaies":i*!s«r!' 


iardo    ad 
n  agenti 

animam 
;re  atque 
33  Mariic 
icis.  E6 
ubernio , 
r  focum 
I  hebdo- 
li ,  quoad 
:heti  ne- 
o  re  nata 
"a  man  it , 
ei  poftea 
Her  bene 
ifta  lacco 
IS  vegeta 
luinianus 

feruauit , 
lirabilem 

accurrit. 

tia    cum 

inftituto 
,  itgros 

iriftianis 

lum  iam 
iiienrcm 


63 

mcnfem  aeger  decumbebat,  cuius  falus 
erat  conclamata ,  quein  Barbari  vifendum 
Patri  obtulerunt.  Frigido  iudore  totus 
manabat,  certo  fere  mortis  indice ,  cum 
iam  eum  grauis  a?ftus  tenuillet ,  cui  port 
preces ,  &  breuia  fidei  documenta ,  ciim 
Pater  crucem  fepius  exofcuiandam  por- 
rexilTet ,  eique  de  collo  penfilem  reli- 
quilTet ,  frequentibus  Barbaris  audientibus, 
&  quae  gererentur  mire  probantibus,  ab 
eo  ad  naue  &  Biencourtium  rediit. 
Poftera  verb  die  Biencourtio  cum  indi- 
genis  in  naue  permutationibus  mutuis 
occupato ,  in  ea  nauem  fanus  ingrelFus 
ille  aeger ,  heri  moribudus ,  crucemque 
gratulabijdus  magnilice  oftentas ,  adiit  ad 
P.  Biardu ,  ingentiq ;  gaudio  fuam  ei 
fanitatem  teftatus  ,  virtuti  S.  Crucis 
accepta  tulit.  Illuftrius  multo  eft  id 
quod  fequitur,&ad  Barbaroru  TenTum 
in  Baptifmi  laude  lingulare.  P.  Biardus  , 
&  Mottajus  Sauflluij  Legatus ,  Simonque 
Interpres  vna  iuerant  ad  conliderandam 
area  Sandti  Saluatoris  domicilio  delignata , 
vnde  redeuntibus  procul  ud  aures  accidit 
lametabilis    vlulatus  ,     quctrentibul'q  ;    a 

Barbaro 


!■ 


',  V 


!J 


t     i 


I 


f,.  i' 


6+ 

Barbaro  comite  caufa  lugubris  clamoris , 
refponfum  eft,  follemne  illud  elfe  alicuius 
iam  iam  vita  fundti  argumentu.  Sed  pro- 
pius  ad  Barbarica  tuguria  liiccedentibus 
puer  interrogatus  indicauit ,  no  mortui , 
fed  morientis  efle  c5ploratione  ;  atque  ad 
P.  Biardum  conuerfus;  Quin  tu ,  inquit , 
accurris ,  fi  forte  in  viuente  adhuc  inci- 
das,  &  eius  morti  Baptifmum  pntuertas  ? 
Ea  pueri  vox,  tamqua  ciielo  milla  ,  Pa- 
trem  &  comites  ad  curfum  vehementer 
accendit ,  quibus  ad  agreftes  cafas  appulfis  , 
Barbaroru  fub  iio  ftantium  logiftima  ala, 
diredlo  ordine  inllrucfla  occurrit ,  atq;  in 
fpeftiitis  ahu ,  &  mcerore  defixLC  oculis 
obambulans  pater  ,  cuius  in  vlnis  tenellus 
moriebatur  puer.  Hie  vt  animani  itger- 
rime  trahebat ,  interruptis  debilitate  fin- 
gultibus  ad  mortem  properans ,  miferum 
parentem  miferatione  cruciabat  6c  dolore. 
Ad  quoflibet  autem  infantis  lingultus , 
horrendum  eiulabat  parens ,  cuius  eiula- 
tum  adftantis  BarbaricLt  concionis  mox 
ludtuofus  excipiebat  vlulatus.  Pater  Bi- 
ardus  adiit  ad  afflid:um  puelli  parentem, 
rogauitque  an  ipfo  volente   moribundum 

infantem 


65 


amoris , 

alicuius 
Sed  pro- 
dentibus 
mortui , 
itque  ad 

inquit, 
xc  inci- 
i^uertas  ? 
ra,  Pa- 
ementer 
ippulfis , 
[ima  ala, 

atq;  in 
t^E  oculis 

tenellus 
m  iuger- 
tate  lin- 
niferum 
:  dolore. 
igultus , 
as  eiula- 
11  is  mox 
*ater  Bi- 
rentem , 
bundum 
nfantem 


infantem  Baptifmo  elfet  luftraturus.  In- 
genti  moerore  percitus  Barbarus  vocv-n. 
mittere  non  potuit  ,  led  depolito  ni 
poftulantis  manibus  puero  ,  reipla  ,  quid 
cuperet ,  oil:endit.  Pater  aquam  popol- 
cit  ,  puellumque  Motta  o  ardentillime 
Tulcipienti  tenendum  tradit ,  falutaribus 
aquis  afpergit  ,  Nicolauni  de  Motta^i 
nomine  appellat ,  concepta  precum  for- 
mula Barbaris  lume  ad  ridei  agnol'cendas 
ingentes  opes  a  Deo  precatur.  Sub  eam 
precationem  receptum  de  Mottan  mani- 
bus intantem  matri  cius  priuienti  detert  , 
mater  tilio  mammam  continuo  porrigit  , 
puer  oblatam  cupide  arripit ,  lac  ad  la- 
tietatem  haurit  ,  atque  deinceps  Tanus 
vegetufque  vixit.  V^niueri'us  interim 
Barbarorum  ,  qui  circumlteterat  ,  globus 
rei  baud  vlitata'  detixus  miraculo,  petra- 
rum  inllar  immotus,  ac  tacitus  hit-rebat 
in  velHgio.  Ad  eos  igitur  lie  animo 
comparatos  noller  ,  qua*  vila  Ibnt  in  rem 
pritfentem  quadrare  ,  verba  fecit ,  quLU 
auidis  mentibus  haulerunt ,  atque  vbi 
perorauerat ,  iuliit  lingulos  in  tuguria  le 
recipere.      Vti  venerabundi  ac  trementes 

cius 
I 


II  * 


1.1      1 


. 


I 


t  iV, '  t 

H 


:; 


66 


eius  (ermonem  lumma  reuerentia  ex- 
ceperant,  ita  ciim  coetus  ta6ta  miflione 
receptum  in  luas  cafas  indixit,  alto  lilen- 
tio  pneferentes  iiiulitatum  obrequium , 
in  fua  quifque  tuguria  pacatiffime  ,  citil- 
limeque  dilapli  lUnt.  Hicc  6c  huiulinodi 
alia  in  Barbarorum  oculis,  Tu  ima  ipfo- 
rum  admiratione ,  nee  minore  frudlu 
gefta  ,  quifquis  perpenderit ,  vtiliflimis 
principiis  inchoatam  Nouo-Francicam 
Miliionem  merito  iudicabit. 


.  •  •  •  •       ' 

•  ft  •       - 

* 

•  •  ■      < 

•  •  •  •    t  I 


itia  ex- 
miflione 
to  lilen- 
iquium  , 
e ,  citil- 
iulmodi 
na  iplb- 
;  frudtu 
:iliffimis 
ancicam 


Albania  k     E  x  c  v  d  e  h  a  t  J  o  e  i.  M  u  n  s  e  l  l  i  u  s 
i\l  E  N  s  E   Mar  t  i  s   A  n  n  o 


CI3  I3CCC  LXXl 


rt 


